TÍCH HỢP TRONG DẠY HỌC NGỮ VĂN Ở TRƯỜNG PHỔ THÔNG

I. Tích hợp là một trong những xu thế dạy học hiện đại hiện đang được quan tâm nghiên cứu và áp dụng vào nhà trường ở nhiều nước trên thế giới. Ở nước ta từ  thập niên 90 của thế kỷ XX trở lại đây vấn đề xây dựng môn học tích hợp với những mức độ khác nhau mới thực sự được tập trung nghiên cứu thử nghiệm và áp dụng vào nhà trường phổ thông chủ yếu ở bậc Tiểu học và cấp THCS. Trước đó tinh thần giảng dạy tích hợp chỉ mới được thực hiện ở những mức độ thấp như liên hệ phối hợp các kiến thức kĩ năng thuộc các môn học hay phân môn khác nhau để giải quyết một vấn đề giảng dạy.
Hiện nay xu hướng tích hợp vẫn đang được tiếp tục nghiên cứu thử nghiệm và áp dụng vào đổi mới chương trình và SGK THPT. Chương trình THPT môn Ngữ văn năm 2002 do Bộ GD&ĐT dự thảo đã ghi rõ: “Lấy quan điểm tích hợp làm nguyên tắc chỉ đạo để tổ chức nội dung chương trình biên soạn SGK và lựa chọn các phương pháp giảng dạy.” (tr. 27) “Nguyên tắc tích hợp phải được quán triệt trong toàn bộ môn học từ Đọc văn Tiếng Việt đến Làm văn; quán triệt trong mọi khâu của quá trình dạy học; quán triệt tromg mọi yếu tố của hoạt động học tập; tích hợp trong chương trình; tích hợp trong SGK; tích hợp trong phương pháp dạy học của GV và tích hợp trong hoạt động học tập của HS; tích hợp trong các sách đọc thêm tham khảo.” (tr. 40).
Như vậy ở nước ta hiện nay vấn đề cần hay không cần tích hợp trong xây dựng nội dung chương trình biên soạn SGK và lựa chọn các phương pháp giảng dạy môn Ngữ văn không đặt ra nữa. Bài toán đang đặt ra trong lĩnh vực lí luận và phương pháp dạy học bộ môn là phải tiếp cận nghiên cứu và vận dụng dạy học tích hợp vào dạy học Ngữ văn ở THPT nhằm hình thành và phát triển năng lực cho HS một cách có hiệu quả hơn góp phần thực hiện tốt mục tiêu giáo dục và đào tạo của bộ môn.

II.1.
Tích hợp (integration) có nghĩa là sự hợp nhất sự hoà nhập sự kết hợp. Nội hàm khoa học khái niệm tích hợp có thể hiểu một cách khái quát là sự hợp nhất hay là sự nhất thể hoá đưa tới một đối tượng mới như là một thể thống nhất trên những nét bản chất nhất của các thành phần đối tượng chứ không phải là một phép cộng giản đơn những thuộc tính của các thành phần ấy. Hiểu như vậy tích hợp có hai tính chất cơ bản liên hệ mật thiết với nhau quy định lẫn nhau là tính liên kết và tính toàn vẹn. Liên kết phải tạo thành một thực thể toàn vẹn không còn sự phân chia giữa các thành phần kết hợp. Tính toàn vẹn dựa trên sự thống nhất nội tại các thành phần liên kết chứ không phải sự sắp đặt các thành phần bên cạnh nhau. Không thể gọi là tích hợp nếu các tri thức kĩ năng chỉ được thụ đắc tác động một cách riêng rẽ không có sự liên kết phối hợp với nhau trong lĩnh hội nội dung hay giải quyết một vấn đề tình huống.
Trong lí luận dạy học tích hợp được hiểu là sự kết hợp một cách hữu cơ có hệ thống ở những mức độ khác nhau các kiến thức kĩ năng thuộc các môn học khác nhau hoặc các hợp phần của bộ môn thành một nội dung thống nhất dựa trên cơ sở các mối liên hệ về lí luận và thực tiễn được đề cập đến trong các môn học hoặc các hợp phần của bộ môn đó. Trong Chương trình THPT môn Ngữ văn năm 2002 của Bộ GD&ĐT khái niệm tích hợp cũng được hiểu là “sự phối hợp các tri thức gần gũi có quan hệ mật thiết với nhau trong thực tiễn để chúng hỗ trợ và tác động vào nhau phối hợp với nhau nhằm tạo nên kết quả tổng hợp nhanh chóng và vững chắc.” (tr. 27)

II.2
. Trên thế giới tích hợp đã trở thành một trào lưu sư phạm hiện đại bên cạnh các trào lưu sư phạm theo mục tiêu giải quyết vấn đề phân hoá tương tác... Trào lưu sư phạm tích hợp xuất phát từ quan niệm về quá trình học tập trong đó toàn thể các quá trình học tập góp phần hình thành ở HS những năng lực rõ ràng có dự tính những hoạt động tích hợp trong đó HS học cách sử dụng phối hợp các kiến thức kĩ năng và thao tác đã lĩnh hội một cách riêng rẽ.
Khái niệm năng lực ở đây được hiểu là một khái niệm tích hợp bao hàm cả những nội dung những hoạt động cần thực hiện và những tình huống trong đó diễn ra các hoạt động. Theo ý nghĩa đó năng lực được định nghĩa là sự tích hợp các kĩ năng (các hoạt động) tác động một cách thích hợp và tự nhiên lên các nội dung trong một loại tình huống cho trước để giải quyết những vấn đề do tình huống này đặt ra. Năng lực này là một hoạt động phức hợp đòi hỏi sự tích hợp phối hợp các kiến thức và kĩ năng chứ không phải là sự tác động các kĩ năng riêng rẽ lên một nội dung.
Khoa sư phạm tích hợp nhấn mạnh dạy cách tìm tòi sáng tạo và cách vận dụng kiến thức vào các tình huống khác nhau. Tức là dạy cho HS biết cách sử dụng kiến thức và kĩ năng của mình để giải quyết những tình huống cụ thể có ý nghĩa nhằm mục đích hình thành phát triển năng lực. Đồng thời chú ý  xác lập mối liên hệ giữa các kiến thức kĩ năng khác nhau của các môn học hay các phân môn khác nhau để bảo đảm cho HS khả năng huy động có hiệu quả những kiến thức và năng lực của mình vào giải quyết các tình huống tích hợp.

III.1
. Việc vận dụng quan điểm tích hợp vào dạy học Ngữ văn ở trường THPT chẳng những dựa trên cơ sở các mối liên hệ về lí luận và thực tiễn được đề cập trong các phân môn Văn học Tiếng Việt Làm văn cũng như các bộ phận tri thức khác như hiểu biết lịch sử xã hội văn hoá nghệ thuật... mà còn xuất phát từ đòi hỏi thực tế là cần phải khắc phục xoá bỏ lối dạy học theo kiểu khép kín tách biệt thế giới nhà trường và thế giới cuộc sống cô lập giữa những kiến thức và kĩ năng vốn có liên hệ bổ sung cho nhau tách rời kiến thức với các tình huống có ý nghĩa những tình huống cụ thể mà HS sẽ gặp sau này. Nói khác đi đó là lối dạy học khép kín “trong nội bộ phân môn” biệt lập các bộ phận Văn học Tiếng Việt và Làm văn vốn có quan hệ gần gũi về bản chất nội dung và kĩ năng cũng như mục tiêu đủ cho phép phối hợp liên kết nhằm tạo ra những đóng góp bổ sung cho nhau cả về lí luận và thực tiễn đem lại kết quả tổng hợp và vững chắc trong việc giải quyết những tình huống tích hợp hoặc những vấn đề thuộc từng phân môn.
Vận dụng quan điểm tích hợp trong dạy học Ngữ văn là cách thức để khắc phục hạn chế lối dạy học đó nhằm nâng cao năng lực sử dụng những kiến thức và kĩ năng mà HS lĩnh hội được bảo đảm cho mỗi HS khả năng huy động có hiệu quả những kiến thức và kĩ năng của mình để giải quyết những tình huống có ý nghĩa cũng có khi là một tình huống khó khăn bất ngờ một tình huống chưa từng gặp. Mặt khác tránh được những nội dung kiến thức và kĩ năng trùng lặp đồng thời lĩnh hội những nội dung tri thức và năng lực mà mỗi môn học hay phân môn riêng rẽ không có được.

III.2.
Dạy học Ngữ văn theo định hướng tích hợp vẫn theo đuổi quan điểm “lấy HS làm trung tâm” tích cực hoá hoạt động học tập của HS trong mọi mặt mọi khâu của quá trình dạy học; tìm mọi cách phát huy năng lực tự học năng lực sáng tạo của HS. Do vậy việc lựa chọn và sử dụng các phương pháp dạy học cần chú ý bảo đảm các yêu cầu sau:
- Giúp HS tích hợp các kiến thức và kĩ năng đã lĩnh hội xác lập mối liên hệ giữa các tri thức và kĩ năng thuộc các phân môn đã học bằng cách tổ chức thiết kế các nội dung tình huống tích hợp để HS vận dụng phối hợp các tri thức và kĩ năng riêng rẽ của các phân môn vào giải quyết vấn đề đặt ra qua đó lĩnh hội các kiến thức và phát triển năng lực kĩ năng tích hợp.
- Tổ chức thiết kế các hoạt động phức hợp để HS học cách sử dụng phối hợp những kiến thức và kĩ năng đã thụ đắc trong “nội bộ các phân môn”.
- Đặt HS vào trung tâm của quá trình dạy học để HS trực tiếp tham gia vào giải quyết các vấn đề tình huống tích hợp; biến quá trình truyền thụ tri thức thành quá trình HS tự ý thức về cách thức chiếm lĩnh tri thức và hình thành kĩ năng.
- Phát huy tính tích cực chủ động và sáng tạo của HS; chú trọng mối quan hệ giữa HS với SGK; phải buộc HS chủ động tự đọc tự làm việc độc lập theo SGK theo hướng dẫn của GV.

III.3
. Thiết kế bài dạy học Ngữ văn theo quan điểm tích hợp không chỉ chú trọng nội dung kiến thức tích hợp mà cần thiết phải xây dựng một hệ thống việc làm thao tác tương ứng nhằm tổ chức dẫn dắt HS từng bước thực hiện để chiếm lĩnh đối tượng học tập nội dung môn học đồng thời hình thành và phát triển năng lực kĩ năng tích hợp tránh áp đặt một cách làm duy nhất.Giờ học Ngữ văn theo quan điểm tích hợp phải là một giờ học hoạt động phức hợp đòi hỏi sự tích hợp các kĩ năng năng lực liên môn để giải quyết nội dung tích hợp chứ không phải sự tác động các hoạt động kĩ năng riêng rẽ lên một nội dung riêng rẽ thuộc “nội bộ phân môn”.

IV.1
. Dạy học TPVC theo quan điểm tích hợp đòi hỏi phải biến giờ “giảng văn” thành giờ dạy kĩ năng đọc hiểu cho HS hướng tới làm cho các em có năng lực đọc hiểu bất kì văn bản nào.
Khái niệm đọc hiểu là một trong những khái niệm cơ bản làm cơ sở cho việc dạy học
TPVC ở THPT theo quan điểm tích hợp là một trong những năng lực tối thiểu cần hình thành và phát triển cho HS. Khái niệm đọc hiểu nói lên hoạt động của HS phải được thay thế cho khái niệm giảng văn chỉ nói lên hoạt động của người thầy theo quan điểm “lấy người dạy làm trung tâm”. Dĩ nhiên ở đây không hề triệt tiêu yếu tố “giảng” của người thầy một yếu tố vốn có vai trò kích thích hứng thú đọc hiểu cho HS nếu được sử dụng thích đáng mà là để nhấn mạnh hoạt động đọc hiểu của trò được coi là  hoạt động trung tâm của quá trình dạy học TPVC. Hoạt động đọc hiểu trong nhà trường phải được thiết kế và thực hiện theo một trình tự qua các giai đoạn và ở những mức độ khác nhau: từ dễ đến khó từ thấp đến cao từ hẹp đến rộng từ đọc tích luỹ đến đọc hiểu từ đọc đánh giá đến đọc sáng tạo...

IV.2
. Dạy đọc hiểu TPVC theo quan điểm tích hợp đòi hỏi GV phải thay đổi cách dạy học. GV phải có ý thức đầy đủ về trình độ tiếng Việt đặc thù và hoạt động cảm thụ văn học của HS để có phương pháp phát triển nâng cao lên cho ngang tầm với việc đọc hiểu văn bản. Tất nhiên có nhiều cách đọc đối với một văn bản nhưng trong nhà trường THPT phải tập trung chú ý trước hết mức độ phổ thông không đi sâu vào những khía cạnh triết học tâm lí phức tạp. HS phải biết vai trò biểu đạt của từ ngữ câu đoạn mạch lạc hình ảnh biểu tượng những cách biểu đạt đa dạng như hàm ẩn nghịch lí ngữ cảnh hẹp và rộng; từ đó HS nắm được cái chìa khoá nằm trong hệ thống biểu đạt của văn bản để tự mình đọc được và tự học. Muốn vậy GV phải biết lựa chọn và sử dụng phương pháp dạy học nhằm kết hợp hữu cơ hoạt động đọc hiểu văn bản với tri thức và kĩ năng tiếng Việt.
Dạy đọc hiểu TPVC cần chú trọng hình thành cho HS cách đọc có phương pháp phát huy năng lực cảm thụ thẩm mĩ trực tiếp khêu gợi tưởng tượng tái hiện và tưởng tượng sáng tạo liên tưởng hình tượng và liên tưởng ý niệm bồi dưỡng năng lực cảm thụ tinh tế nhanh nhạy phát triển năng lực tư duy cắt nghĩa khái quát tránh suy diễn máy móc tuỳ tiện xuyên tạc dung tục mô phỏng sáo mòn hời hợt thiếu màu sắc chủ quan cá tính sáng tạo.
Giờ dạy đọc hiểu TPVC cần tích hợp tri thức kĩ năng tiếng Việt và Làm văn; phải làm cho HS thực sự cảm được cái hay cái đẹp sự tinh tế độc đáo của tiếng mẹ đẻ bồi dưỡng cho HS năng lực sử dụng tiếng Việt đúng và hay; chú trọng rèn luyện cho HS cách diễn đạt giản dị trong sáng chính xác lập luận chặt chẽ có suy nghĩ độc lập bộc lộ thái độ riêng trước những vấn đề về văn học và đời sống tránh lối nói viết sáo rỗng sao chép...

IV.3.
Thiết kế giáo án giờ học TPVC theo quan điểm tích hợp
Giáo án giờ học TPVC không phải là một bản đề cương kiến thức để GV lên lớp giảng giải truyền thụ áp đặt cho HS mà là một bản thiết kế các hoạt động thao tác nhằm tổ chức cho HS thực hiện trong giờ lên lớp để lĩnh hội tri thức phát triển năng lực và nhân cách theo mục đích giáo dục và giáo dưỡng của bộ môn.
Đó là bản thiết kế gồm hai phần hợp thành hữu cơ: Một là hệ thống các tình huống dạy học được đặt ra từ nội dung khách quan của bài văn phù hợp với tính chất và trình độ tiếp nhận của HS. Hai là một hệ thống các hoạt động thao tác tương ứng với các tình huống trên do GV sắp xếp tổ chức hợp lí nhằm hướng dẫn HS từng bước tiếp cận chiếm lĩnh bài văn một cách tích cực và sáng tạo.
Thiết kế giáo án giờ học TPVC phải bám chặt vào những giá trị tư tưởng và nghệ thuật vốn có và ổn định của TP trong đời sống văn hoá - lịch sử đầy biến động của nó đồng thời phải mở ra hướng thu nạp các nhu cầu thị hiếu cá tính và khả năng diễn dịch của cá nhân HS.
Thiết kế giáo án giờ học TPVC ở THPT phải bảo đảm nội dung và cấu trúc đặc thù nhưng không gò ép vào một khuôn mẫu cứng nhắc mà cần tạo ra những chân trời mở cho sự tìm tòi sáng tạo trong các phương án tiếp nhận của HS trên cơ sở bảo đảm được chủ đích yêu cầu chung của giờ học.
Nội dung dạy học của thiết kế giáo án giờ học TPVC phải làm rõ những tri thức và kĩ năng cần hình thành tích luỹ cho HS qua phân tích chiếm lĩnh bài văn; mặt khác phải chú trọng nội dung tích hợp giữa tri thức lí thuyết và lịch sử văn học với Tiếng Việt Làm văn với hiểu biết văn hoá và đời sống v.v...
Giáo án giờ học TPVC theo quan điểm tích hợp phải chú trọng thiết kế các tình huống tích hợp và tương ứng là các hoạt động phức hợp để HS vận dụng phối hợp các tri thức và kĩ năng của các phân môn vào xử lí các tình huống  đặt ra qua đó chẳng những lĩnh hội được những tri thức và kĩ năng riêng rẽ của từng phân môn mà còn chiếm lĩnh tri thức và phát triển năng lực tích hợp.
Nội dung tích hợp của thiết kế giáo án cần tập trung vào những điểm quy tụ liên kết nội dung ba bộ phận Văn - Tiếng Việt - Làm văn trong văn bản để xây dựng các tình huống tích hợp và các hoạt động phức hợp tương ứng nhằm giúp HS tích hợp tri thức và kĩ năng trong khi xử lí tình huống. Đó có thể là những từ ngữ câu thơ đoạn văn những chi tiết hình tượng các sự kiện quan hệ tình huống mà muốn cảm hiểu cắt nghĩa đánh giá đòi hỏi phải vận dụng tri thức liên văn bản phải tổng hợp hiểu biết nhiều mặt về lịch sử xã hội tâm lí văn hoá văn học ngôn ngữ...

IV.4. Tổ chức giờ học TPVC trên lớp là tiến trình thực thi bản kế hoạch phối hợp hữu cơ hoạt động của GV và HS theo một cơ cấu sư phạm hợp lí khoa học trong đó GV giữ vai trò chức năng tổ chức hướng dẫn định hướng chứ không phải truyền thụ áp đặt một chiều. HS được đặt vào vị trí trung tâm của quá trình tiếp nhận đóng vai trò chủ thể cảm thụ nhận thức thẩm mĩ trực tiếp tiến hành hoạt động tiếp cận khám phá chiếm lĩnh bài văn chuyển TP của nhà văn vào trong tư duy cảm xúc của mình biến TP thành thế giới tinh thần tình cảm của riêng mình để tự nhận thức tự giáo dục và phát triển theo mục đích định hướng giáo dục của GV.
Tổ chức hoạt động đọc hiểu TPVC trên lớp GV phải chú trọng mối quan hệ giữa HS và văn bản (nội dung dạy học) phải coi đây là mối quan hệ cơ bản quan trọng nhất trong cơ chế giờ học. Muốn vậy GV phải từ bỏ vai trò chức năng truyền thống là truyền đạt kiến thức có sẵn cho HS còn HS không thể duy trì thói quen nghe giảng ghi chép học thuộc rồi “làm văn” theo lối tái hiện sao chép làm thui chột dần năng lực tư duy trên văn bản khả năng tự đọc tự tìm tòi xử lí thông tin tổ chức các kiến thức một cách sáng tạo.
Ngày nay nhiều lí thuyết hiện đại về quá trình học tập đã nhấn mạnh rằng hoạt động của HS trước hết là học cách học. Theo ý nghĩa đó quan điểm dạy học tích hợp đòi hỏi GV phải có cách dạy chú trọng phát triển ở HS cách thức lĩnh hội kiến thức và năng lực phải dạy cho HS cách thức hành động để hình thành kiến thức và kĩ năng cho chính mình phải có cách dạy buộc HS phải tự đọc tự học để hình thành thói quen tự đọc tự học suốt đời coi đó cũng là một hoạt động đọc hiểu trong suốt quá trình học tập ở nhà trường.
 
Quan điểm dạy học tích hợp hay dạy cách học dạy tự đọc tự học không coi nhẹ việc cung cấp tri thức cho HS. Vấn đề là phải xử lí đúng đắn mối quan hệ giữa bồi dưỡng kiến thức rèn luyện kĩ năng và hình thành phát triển năng lực tiềm lực cho HS. Đây thực chất là biến quá trình truyền thụ tri thức thành quá trình HS tự ý thức về phương pháp chiếm lĩnh tri thức hình thành kĩ năng. Muốn vậy chẳng những cần khắc phục khuynh hướng dạy tri thức hàn lâm thuần tuý đã đành mà còn cần khắc phục khuynh hướng rèn luyện kĩ năng theo lối kinh nghiệm chủ nghĩa ít có khả năng sử dụng vào đọc hiểu văn bản vào những tình huống có ý nghĩa đối với HS coi nhẹ kiến thức nhất là kiến thức phương pháp.
 

V. Tóm lại “Quan điểm tích hợp cần được hiểu toàn diện và phải được quán triệt trong toàn bộ môn học: từ Đọc văn Tiếng Việt đến Làm văn; quán triệt trong mọi khâu của quá trình dạy học; quán triệt trong mọi yếu tố của hoạt động học tập; tích hợp trong chương trình tích hợp trong SGK tích hợp trong phương pháp dạy học của GV và tích hợp trong hoạt động học tập của HS; tích hợp trong các sách đọc thêm tham khảo. Quan điểm “lấy HS làm trung tâm” đòi hỏi thực hiện việc tích cực hoá hoạt động học tập của HS trong mọi mặt trên lớp và ngoài giờ; tìm mọi cách phát huy năng lực tự học của HS phát huy tinh thần dân chủ bồi dưỡng lòng tin cho HS thì các em mới tự tin và tự học mới xem tự học là có ý nghĩa và như vậy đào tạo mới có kết quả.” (Chương trình THPT môn Ngữ văn - Bộ GD&ĐT năm 2002)./.
 

quynh

bai

fgfhfhgjhghfhgfhggfhgh