ĐỌC HIỂU – VẤN ĐỀ CƠ BẢN TRONG ĐỔI MỚI NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC VĂN

2. Quan điểm về đọc hiểu TPVC


- Đọc hiểu là hoạt động cơ bản của con người để chiếm lĩnh văn hóa. Khái niệm đọc hiểu (comprehension reading) có nội hàm khoa học phong phú có nhiều cấp độ gắn liền với lí luận dạy học văn lí thuyết tiếp nhận tâm lí học nghệ thuật lí thuyết giao tiếp thi pháp học tường giải học văn bản học …


Bởi vì đọc hiểu không chỉ là hoạt động tái tạo âm thanh từ chữ viết mà là một tương quan năng động giữa cấu trúc tâm lí nhân cách cấu trúc văn hoá cấu trúc ngôn ngữ cấu trúc hình tượng và cấu trúc tư tưởng thẩm mĩ của TPVC.

- Tuy nhiên khái niệm đọc hiểu do chưa đủ bao quát hoạt động và đặc thù của việc tiếp cận chiếm lĩnh một văn bản văn chương cho nên dễ gây ngộ nhận hiểu lầm là đọc văn chỉ có đọc hiểu chỉ chú trọng hiểu biết trí tuệ mà coi nhẹ đọc thẩm mĩ đọc văn chương coi nhẹ đồng cảm thẩm mĩ đồng thể nghiệm đồng sáng tạo. Khái niệm đọc hiểu TPVC cần được hiểu là phương thức đọc văn nhằm mục đích cảm thụ và hiểu biết chính xác và cặn kẽ TPVC khám phá và chiếm lĩnh những giá trị văn chương (văn hóa xã hội) mới mẻ sâu sắc lớn lao và hữu ích. Hiểu như vậy đọc văn thực chất là một quá trình trực cảm thẩm mĩ đồng thời phân tích giải mã văn bản để tiếp nhận chiếm lĩnh những giá trị tư tưởng nghệ thuật của TPVC và định hướng hiệu quả tác động về nhận thức và thẩm mĩ nơi người đọc. Vì vậy đọc hiểu TPVC phải chú ý đến phương diện quan hệ thẩm mĩ giữa chủ thể đọc văn và đối tượng thẩm mĩ là TPVC.

- Hay nói như GS. Nguyễn Thanh Hùng “Đọc không phải chỉ là tái tạo âm thanh từ chữ viết mà còn là qúa trình thức tỉnh cảm xúc qúa trình tri giác và nhuần thấm tín hiệu để giải mã ngôn ngữ mã nghệ thuật mã văn hóa đồng thời với việc huy động vốn sống kinh nghiệm cá nhân người đọc để lựa chọn giá trị tư tưởng thẩm mĩ và ý nghĩa vốn có của TP”. “Đọc không phải chỉ là hoạt động nhận thức nội dung ý nghĩa từ văn bản mà còn là hoạt động trực quan sinh động giàu cảm xúc có tính trực giác và khái quát trong nếm trải của con người. Đọc văn còn là hành động mang tính chất tâm lí một hoạt động tinh thần của độc giả bộc lộ rõ năng lực văn hóa từng người”. “Qua đọc hiểu năng lực và tri thức văn hoá của từng người được bộc lộ rõ đồng thời làm xuất hiện kinh nghiệm văn hoá đọc và làm biến đổi cách thức chất lượng và tầm văn hoá đọc”.

- “Đọc hiểu là hoạt động truy tìm và giải mã ý nghĩa của văn bản. Ý nghĩa ấy hình thành và sáng tỏ dần nhờ sự soi chiếu tổng hợp khái quát hóa từ ý nghĩa tồn tại trong hình thức hóa nghệ thuật của TP từ ý đồ sáng tạo quan niệm nghệ thuật của nhà văn và ý nghĩa phái sinh thông qua khả năng tiếp nhận của người đọc”. “Ngày nay người ta có thể xét ý nghĩa trong ba quan hệ: ý nghĩa mà tác giả muốn gửi gắm ý nghĩa vốn có trong văn bản tương quan với một hiện thực nào đó ý nghĩa do mối quan hệ của người đọc đặt vào văn bản. Chính vì vậy mà văn học có tính đa nghĩa”.

- “Đọc văn là cuộc đi tìm ý nghĩa tiềm ẩn của văn bản để rồi từ đó đọc hiểu một “văn bản lớn hơn” là thế giới và cuộc đời nói cách khác là cuộc đi tìm ý nghĩa nhân sinh qua văn bản văn học”.

- Đọc TPVC không hoàn toàn đồng nhất với đọc văn bản hay đọc sách. “Đọc TPVC là giải quyết vấn đề tương quan của các cấu trúc tồn tại trong TP. Trước hết là cấu trúc ngôn ngữ thứ đến là cấu trúc hình tượng thẩm mĩ sau nữa là cấu trúc ý nghĩa.”

Cấu trúc hình tượng thẩm mĩ trong TP là “hiện thực được sáng tạo bằng sự tổ chức lại quan hệ xã hội giữa con người trong một thế giới được xác định bởi không gian nghệ thuật thời gian nghệ thuật hình tượng nghệ thuật chi tiết nghệ thuật thông qua ngôn ngữ nghệ thuật”.

Cấu trúc ý nghĩa tồn tại tiềm ẩn và được người đọc phát hiện đánh giá dựa trên cơ sở cấu trúc ngôn ngữ và cấu trúc hình tượng thẩm mĩ của TP. “Cấu trúc ý nghĩa của TPVC là cấu trúc mở là “kết cấu vẫy gọi” sự tham gia sáng tạo của mọi người”. Vì vậy không thể loại trừ thiên hướng chủ quan “cái tôi” của người đọc ra ngoài qúa trình giải mã cấu trúc ý nghĩa của TP. Tuy nhiên muốn đọc hiểu cấu trúc ý nghĩa của văn bản văn học – “khâu quan trọng nhất trong hoạt động đọc thì phải hiểu rằng mọi yếu tố của văn bản đều có nghĩa các yếu tố đó lại kết thành hệ thống và cái nghĩa có sức thuyết phục nhất là phù hợp không mâu thuẫn với bất cứ yếu tố biểu hiện nào”.

“Nói tóm lại đọc TPVC là một qúa trình phát hiện và khám phá nội dung ý nghĩa xã hội con người thời đại trong cấu trúc hình tượng thẩm mĩ của TP đan xen giữa hoạt động nhận thức đánh giá và thưởng thức giá trị đích thực tồn tại trong hình thức nghệ thuật độc đáo của TP”.