ĐỌC HIỂU – VẤN ĐỀ CƠ BẢN TRONG ĐỔI MỚI NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC VĂN

4. Dạy đọc hiểu TPVC trong nhà trường


Từ quan điểm về đọc văn tác giả NTH cũng đã định hướng cho việc chỉ dấn HS đọc TPVC: “Dạy đọc hiểu là dạy HS cách đọc ra nội dung trong những mối quan hệ ngày càng bao quát trọn vẹn văn bản từ đó hình thành được kĩ năng đọc và biết vận dụng chúng trong cuộc sống có hiệu quả”.


Tác giả cũng lưu ý: “Văn bản sẽ quy định cách thức đọc phương thức đọc còn người đọc là chủ thể tiến hành hoạt động đó”. Vì vậy phải “hướng dẫn HS một cách đọc vừa tôn trọng bản chất nghệ thuật của TPVC vừa phát huy tính năng động của chủ thể”.

GS. Trần Đình Sử qua bài viết “Đọc hiểu văn bản – một khâu đột phá trong nội dung và phương pháp dạy văn hiện nay” đã nhấn mạnh: “… môn văn trong nhà trường là môn đọc văn. Dạy văn là dạy cho HS năng lực đọc kĩ năng đọc để HS có thể đọc-hiểu bất cứ văn bản nào cùng loại”. Dạy đọc văn theo tác giả “tức là dạy cho HS một hoạt động phải làm việc với từng con chữ với câu văn với dấu phẩy dấu chấm của văn bản để hiểu đúng hiểu sâu văn bản đó”.


- Tổ chức HS tự đọc ở nhà

- Tổ chức cho HS tự đọc ở nhà là “tạo tiền đề cho việc cảm thụ ở trên lớp” góp phần hình thành những cảm xúc ấn tượng của HS trong giờ đọc hiểu trên lớp ; tự đọc ở nhà là bước “ tập dượt cho sự cảm thụ trên lớp được sâu sắc hơn”. Trong giờ lên lớp trên cơ sở những ấn tượng cảm xúc hình thành được trong quá trình tự đọc ở nhà của HS GV “khơi sâu phát triển những ấn tượng đúng đắn và loại trừ đi những cảm xúc và suy nghĩ ban đầu còn chủ quan lệch lạc về TP về tác giả hay về một nhân vật một chi tiết trong TP”.

- Hoạt động tự đọc ở nhà của HS bao gồm nhiều nội dung hết sức phong phú đa dạng đòi hỏi phải có sự định hướng của GV. Ngoài hệ thống câu hỏi đọc hiểu trong SGK GV cần phải xây dựng một hệ thống câu hỏi hướng dẫn việc tự đọc hiểu ở nhà cho HS. Hệ thống câu hỏi này vừa khêu gợi hứng thú say mê thích thú hấp dẫn HS vừa phải hướng dẫn HS đi vào những vấn đề trung tâm then chốt của TP vừa có tác dụng chuẩn bị cho hoạt động phân tích khám phá TP của GV và HS trên lớp.


- Tổ chức đọc hiểu trên lớp

- Tổ chức đọc hiểu TPVC trên lớp nhằm giúp HS có thể cắt nghĩa lí giải ý nghĩa khách quan của TP thâm nhập vào thế giới nghệ thuật nắm bắt được thông điệp thẩm mĩ trong TP. Đồng thời khơi gợi bộc lộ những tiếp nhận chủ quan của cá nhân HS đối với vấn đề tác giả đặt ra trong TP.

- Hướng dẫn HS nắm bắt giọng điệu và đọc diễn cảm

Khi hướng dẫn HS nắm bắt giọng điệu và đọc diễn cảm GV cần chú ý một số yêu cầu sau:

+ Đảm bảo độ chính xác trong việc nắm bắt giọng điệu và thể hiện bằng giọng đọc tương ứng. Tránh tình trạng nắm không đúng giọng điệu của bài văn dẫn đến huểu không đúng thái độ tình cảm tư tưởng của nhà văn.

+ Chú ý điều chỉnh uốn nắn kịp thời những lỗi về ngữ âm chính tả cho HS trong quá trình HS đọc diễn cảm.

+ Tập trung khai thác những tín hiệu nghệ thuật làm toát lên giọng điệu của TP.

+ Có thể sử dụng những phương tiện kĩ thuật cần thiết để hướng dẫn HS đọc diễn cảm như: nghe nghệ sĩ đọc qua máy ghi âm…

+ Hướng dẫn HS điều chỉnh giọng đọc thích hợp để bước đầu nắm bắt được tư tưởng quan điểm của nhà văn qua giọng điệu TP.

- Hướng dẫn HS tái hiện hình tượng thâm nhập vào thế giới nghệ thuật của TP

- GV hướng dẫn kích thích khơi gợi định hướng tưởng tượng liên tưởng của HS nhằm chuyển thế giới nghệ thuật được miêu tả trong TP vào thế giới tâm linh của HS tác động mạnh đến cảm xúc tình cảm của HS. Hiệu quả của giờ đọc hiểu chỉ có thể đạt được khi có sự gặp gỡ giữa tâm trí của HS và TP.

- Quá trình hướng dẫn HS tưởng tượng tái hiện liên tưởng để thâm nhập vào thế giới nghệ thuật của TP GV cần chú ý một số nội  dung yêu cầu sau:

+ Điều chỉnh loại bỏ những hình ảnh biểu tượng không phù hợp với lôgich nghệ thuật của TP những liên tưởng tản mạn chủ quan tùy tiện suy diễn xuyên tạc bóp méo.

+ “Hướng” những liên tưởng tưởng tượng mang màu sắc chủ quan của HS vào “tâm điểm” trường liên tưởng mà nhà văn gởi gắm trong TP.

+ Gợi mở nhiều trường liên tưởng bắt nguồn từ tính đa nghĩa của TP.

+ Hướng dẫn HS tái hiện bức tranh nghệ thuật một cách cụ thể rõ nét sinh động phù hợp với nội dung khách quan của TP.

- Kích thích HS tưởng tượng tái hiện liên tưởng để thâm nhập vào thế giới nghệ thuật của TP GV có thể vận dụng nhiều hình thức sau:

+ Cho HS đọc diễn cảm

+ Kể lại sáng tạo bài văn để làm nổi bật tính cách nhân vật

+ Cho HS dùng lời để miêu tả lại bổ sung tô đậm những điều tác giả phác thảo trong TP

+ Cho HS đóng vai nhân vật hay vai người trần thuật để tham gia vào các cuộc đối thoại hay các đoạn bộc lộ nội tâm của nhân vật

+ Hướng dẫn HS khôi phục những nét mờ “nhòe” những khoảng trống để bức tranh được tái hiện rõ nét hơn

+ Cho HS vẽ tranh minh họa

+ Hướng dẫn HS tập trung tìm hiểu tri giác những từ ngữ hình ảnh sự kiện “tiêu điểm” của hình tượng TP

+ Gợi dẫn những kiến thức cần thiết cho việc tưởng tượng tái hiện liên tưởng của HS như: về lịch sử về thời đại tập quán văn hóa…

+ Kích thích HS vận dụng những hiểu biết kinh nghiệm hồi ức để nhập thân vào TP

- Hướng dẫn HS phân tích cắt nghĩa khái quát tư tưởng chủ đề của TP

+ GV tổ chức hướng dẫn HS phân tích cắt nghĩa những yếu tố chi tiết cụ thể để khái quát lên ý nghĩa chỉnh thể của TP tập trung vào những vấn đề trung tâm những điểm sáng thẩm mĩ làm nổi bật chủ đề tư tưởng TP và thái độ tình cảm của tác giả. Ở đây đòi hỏi phải tôn trọng tính chỉnh thể toàn vẹn của TP đảm bảo sự thống nhất giữa nội dung và hình thức của TP.

+ GV có thể đưa ra nhiều cách hiểu cách lí giải khác nhau về chủ đề tư tưởng của TP của các nhà phê bình nghiên cứu hoặc của chính bản thân GV để HS so sánh đối chiếu và lựa chọn cách hiểu phù hợp với bản thân. GV không nên gò HS vào một cách hiểu duy nhất chỉ nên hướng HS vào vấn đề trung tâm cốt lõi của TP.

- Gợi mở để HS bộc lộ sự đồng cảm trải nghiệm và nhận thức đánh giá về TP và tác giả

+ GV tổ chức cho HS bộc lộ sự đồng cảm trải nghiệm và nhận thức đánh giá của mình về TP và tác giả thông qua phân tích tranh luận đối thoại trên nguyên tắc bình đẳng dân chủ cởi mở giao cảm giữa thầy và trò tránh sự căng thẳng nặng nề áp đặt độc đoán trong giờ học qua đó HS bộc lộ sự đồng cảm trải nghiệm của mình về các vấn đề đặt ra trong TP tự hiểu về mình và nâng mình lên hoàn thiện nhân cách của mình.

+ Cho HS bộc lộ sự đồng cảm trải nghiệm và đánh giá về TP và tác giả qua giờ học đối thoại yêu cầu “GV không chỉ nắm vững TP mà còn phải dự đoán những tình huống nảy ra trong sự tiếp nhận của HS. GV không chỉ thuyết trình mà còn biết tổ chức cho HS tham gia vào cuộc đối thoại sao cho trật tự lôgich có định hướng mà vẫn đảm bảo không khí tự do tư tưởng cởi mở của một giờ văn chương”. Đảm bảo sự hợp lí thống nhất không thoát li TP cũng như bảo đảm thời gian cho phép của một hai tiết học.


- Hướng dẫn đọc hiểu sau giờ lên lớp

- Hướng dẫn đọc hiểu sau giờ lên lớp bao gồm hai nội dung: củng cố khắc sâu kiến thức đã học đồng thời phát triển mở ra những hướng nhìn mới về TP. Đây hoàn toàn không phải là lặp lại bước phân tích TP trên lớp mà GV giúp HS có nhu cầu quay trở lại với TP đi sâu vào TP với cái nhìn bao quát và thâu tóm các vấn đề đã được nghiên cứu trong giờ đọc hiểu trên lớp. Mặt khác giúp cho HS đào sâu phát triển mở rộng nâng cao   tạo ra nhiều góc nhìn mới về TP.

- Để củng cố khắc sâu kiến thức GV có thể cho HS đọc diễn cảm TP nhằm khắc sâu ấn tượng về TP; hoặc cho HS viết một đoạn văn ngắn trình bày thái độ tình cảm của mình đối với TP; hoặc cho HS vẽ tranh minh họa dựng kịch... Những câu hỏi và bài tập để mở rộng phát triển gợi mở những góc nhìn mới về TP rất đa dạng. GV có thể cho HS đặt lại tên TP và lí giải vì sao thay đổi cho HS làm những bài tập ngắn …