VĂN HỌC NHÀ TRƯỜNG

"Độc Tiểu Thanh kí" - tư liệu và hướng nghiên cứu

PGS.TS Nguyễn Đăng Na

Khoa Ngữ văn Trường Đại học Sư phạm Hà Nội

 

Bài Độc Tiểu Thanh kí được dịch và in bằng chữ quốc ngữ khá sớm(1) nhưng phải đợi đến khi soạn giả sách giáo khoa đưa vào Văn 10(2) thì giới nghiên cứu mới thực sự chú ý tới và tạo thành cuộc tranh luận khá sôi nổi kéo dài ngót 5 năm sau đấy tạm lắng xuống và cho tới nay vẫn còn nhiều điều cần bàn nhất là những vấn đề về tư liệu và hướng nghiên cứu. Đấy cũng là mục đích của bài viết này.
Có lẽ người đầu tiên châm ngòi cho cuộc tranh luận bài Độc Tiểu Thanh kí là Ts. Nguyễn Danh Đạt. Ông cho rằng bản dịch nghĩa và dịch thơ bài Độc Tiểu Thanh kí in trong Văn 10 “là chưa ổn”(3) và đưa ra cách dịch mới của mình. Chủ biên Văn 10 - GS. Nguyễn Đình Chú trả lời. Theo Giáo sư muốn dịch một cách chính xác bài thơ phải hiểu đúng hoàn cảnh ra đời của tác phẩm và nguyên nhân dẫn đến cách hiểu khác nhau “là do hiểu về hoàn cảnh sáng tác bài thơ khác nhau”(4). Trên cơ sở định hướng đó Giáo sư khẳng định: Bài Độc Tiểu Thanh kí được viết khi Nguyễn Du còn ở nhà chưa đi sứ. Tiếp theo các học giả Trần Đình Sử Đào Thái Tôn Nguyễn Quảng Tuân Nguyễn Khắc Phi... lần lượt viết bài trao đổi. Để trình bày cách hiểu nội dung bài thơ trong trao đổi các vị đi theo hai hướng:
 

Một là xác định thời điểm ra đời bài Độc Tiểu Thanh kí.


Hai là truy tìm tư liệu liên quan tới Tiểu Thanh.
 

Về thời điểm bài thơ ra đời các nhà nghiên cứu đã đưa ra kết luận ngược chiều nhau. Một số tán thành ý kiến của các cụ Bùi Kỉ Đào Duy Anh... trước đây; cho rằng Độc Tiểu Thanh kí được viết vào thời kì Nguyễn Du đi sứ Trung Hoa như Nguyễn Danh Đạt Trần Đình Sử(5)… Số khác chẳng hạn Nguyễn Lộc Nguyễn Đình Chú... thì đồng tình với Trương Chính: Độc Tiểu Thanh kí “không phải làm khi nhà thơ đi qua mộ Tiểu Thanh ở Hàng Châu mà làm khi còn ở nhà”(6). Mỗi người đều đưa ra lí lẽ của mình và lí lẽ nào cũng có sức thuyết phục riêng. Tuy vậy cũng có người muốn dung hòa rằng “có thể Nguyễn Du đã viết bài thơ này trong thời kì đi sứ”(7).


Hướng truy tìm tư liệu về Tiểu Thanh gồm Nguyễn Quảng Tuân Trần Đình Sử Nguyễn khắc Phi... Các ông đã lần lượt công bố Tiểu Thanh truyện trong thư tịch cổ Trung Hoa như Nữ Liêu trai chí dị(8) Ngu Sơ tân chí(9) Tình sử(10). Tuy nhiên các ông mới tìm thấy Tiểu Thanh truyện. Thế thì có cái gọi là Tiểu Thanh kí không? Hoặc giả Tiểu Thanh kí là Tiểu Thanh truyện như có nhà nghiên cứu đã phỏng đoán?


Để giải quyết những vấn đề trên chúng tôi nghĩ trước hết cần biết Tiểu Thanh là ai; sau nữa phải truy tìm những tư liệu viết về Tiểu Thanh có liên quan đến các câu thơ Nguyễn Du. Những tư liệu tìm được sẽ cho ta lời giải đáp. 


Bây giờ xin lần lượt trình bày từng vấn đề theo tư liệu chúng tôi đã có.


I/ Tam bách dư niên


1. Để tìm ẩn số 300 năm vấn đề đầu tiên cần biết: Tiểu Thanh là ai?


Nói chung trong các thư tịch của mình người Trung Hoa viết về Tiểu Thanh khá thống nhất. Chỉ có điều họ chưa thật nhất trí trong việc nên xếp Tiểu Thanh theo họ hay theo tên trong từ điển. Chẳng hạn cùng một bộ Từ Hải nhưng sách do Trung Hoa Thư cục xuất bản thì xếp Tiểu Thanh vào từ mục “Tiểu Thanh” tra chữ tiểu [?] 3 nét; còn sách do Thượng Hải Từ thư xã xuất bản lại đặt vào từ mục “Phùng Tiểu Thanh” tra chữ phùng [?] 12 nét. Lấy chữ “Phùng” hay chữ “Tiểu” làm đầu mục từ đều thể hiện quan điểm về phụ nữ của các soạn giả. Khi tôn trọng ai đó người Trung Hoa thường dùng họ để gọi khi bình thường thì chỉ gọi tên là đủ. Vì lẽ đó cuốn từ điển do Thượng Hải Từ thư xã in năm 1989 các soạn giả lấy chữ “Phùng” làm đầu mục từ để tra. Bởi không lưu ý tới đặc điểm này nên khi tra “Tiểu” trong từ mục “Tiểu Thanh” ở Từ Hải của Thượng Hải Từ thư xã không thấy có nhà nghiên cứu đã hốt hoảng thốt lên rằng khi tái bản “cuốn Từ Hải mới (Thượng Hải Từ thư xuất bản xã Thượng Hải 1989) mục “Tiểu Thanh” đã bị lược bỏ”(11). Thực ra họ đâu có “lược bỏ”! Chỉ tại sách thì lấy tên sách thì dùng họ làm đầu mục cho từ điển mà thôi.


Về cuộc đời Phùng Tiểu Thanh thoạt đọc ta cũng thấy hiện tượng dường như mâu thuẫn. Chẳng hạn Trung Hoa Thư cục ghi Tiểu Thanh là “tên người con gái ở Giang Đô thời Minh... giỏi thơ từ biết âm luật. Bởi vợ cả không dung dời đến ở nhà riêng tại Cô Sơn; có người bà con là Dương phu nhân thương xót nói bóng gió khuyên đi lấy chồng khác nhưng không nghe buồn đau thành bệnh; sai họa sư vẽ ảnh mình tự tế rồi chết năm chỉ mới 18 tuổi; chôn ở Cô Sơn Tây Hồ. Có người họ hàng thu thập thơ từ của nàng khắc in thành Phần dư cảo. Vở tạp kịch Xuân ba ảnh của Từ Hối thời Minh là lấy từ câu chuyện về Tiểu Thanh mà phổ ra”(12). Thượng Hải Từ thư xã lại viết: Phùng Tiểu Thanh là “nhân vật trong truyện văn học. Tương truyền nhà ở Dương Châu giỏi thơ tài họa. Năm 16 tuổi lấy con trai họ Phùng làm thiếp. Bị người vợ cả ghen tuông đưa ra an trí tại Phật Xá Cô Sơn do một ni cô cai quản tinh thần đau khổ uất ức mà chết. Vở kịch truyền kì Liệu đố canh của Ngô Bính thời Minh đã lấy sự kiện này làm đề tài”(13). Tuy viết có vẻ khác nhau như vậy nhưng thực ra họ đâu có mâu thuẫn. Chỉ vì Trung Hoa Thư cục dựa vào cuộc đời thực của Tiểu Thanh để biên soạn còn Thượng Hải Từ thư xã lại dựa vào tác phẩm văn học để viết về Tiểu Thanh. Ngay cả thời điểm Tiểu Thanh sống họ viết cũng có vẻ khác nhau song thực chất vẫn thống nhất. Chẳng hạn Từ Hải nói Tiểu Thanh người thời Minh; Từ Nguyên bản in năm 1988 bảo người thời Minh Mạt; còn Từ nguyên bản in năm 1938 và Trung Quốc nhân danh đại từ điển lại viết nàng người thời Thanh Sơ... Bảo Tiểu Thanh người thời Minh thời Minh Mạt hoặc Thanh Sơ đều đúng cả vì mỗi sách lấy từ một nguồn khác nhau. Hơn nữa trong văn chương người viết thường dùng con số ước lượng.


2. Liên quan đến Tiểu Thanh là ai có vấn đề mộ Tiểu Thanh.


Về mộ Tiểu Thanh thì 3 trong 5 bộ từ điển là Từ nguyên (bản in năm 1938 và năm 1988) và Trung Quốc nhân danh đại từ điển đều khẳng định: Nay ở Cô Sơn Tây Hồ có mộ Tiểu Thanh. Trong ba tư liệu trên đáng chú ý nhất vẫn là Trung Quốc nhân danh đại từ điển một loại sách công cụ chỉ dẫn tên người Trung Hoa có thật đã thừa nhận: “nay ở Cô Sơn Tây Hồ Hàng Châu có mộ Tiểu Thanh”.


Vậy hiện nay ở Cô Sơn Tây Hồ có mộ Tiểu Thanh không? Rất may là gần đây trên một trang Web của mạng Dương Châu (Trung Hoa) mục Dương Châu mĩ nữ (năm 2004) có đưa tin về Tiểu Thanh và hai bức ảnh: mộ Tiểu Thanh (ảnh này cách đây hơn 70 năm Phan Quang Đán cũng đã công bố(14)) và ảnh màu cảnh Cô Sơn bên hồ Tây Tử. Nhấn mạnh vấn đề này chúng tôi không nhằm mục đích khẳng định hoặc phủ định Tiểu Thanh là người có thật hay không có thật. Chỉ biết Nguyễn Du viết bài Độc Tiểu Thanh kí và người Trung Hoa có ảnh mộ Tiểu Thanh. Vấn đề chúng ta cần là thời điểm Tiểu Thanh hiện diện trên đời vì liên quan tới câu “tam bách dư niên” trong thơ của Nguyễn Du.


Thực ra vấn đề Phùng Tiểu Thanh diễn ra tương tự hiện tượng Vương Thúy Kiều. Thoạt đầu nàng là người có thật sau đấy các văn nhân tài sĩ đua nhau tiểu thuyết hóa để thành các câu chuyện khác nhau.


3. Thời điểm Tiểu Thanh hiện diện trên thế gian này.


Có lẽ do mới tìm thấy Tiểu Thanh truyện nên chúng ta lúng túng khi lí giải thời gian hơn 300 năm. Tính từ bao giờ để đến Nguyễn Du (1765-1820) được 300 năm? Ngu Sơ tân chí thì nói Tiểu Thanh mất năm Nhâm Tí niên hiệu Vạn Lịch 1612. Xin lưu ý chỉ có sách Ngu Sơ tân chí nói thời điểm Tiểu Thanh qua đời các tài liệu khác như Tình sử Nữ Liêu trai chí dị và một số tài liệu chúng tôi mới sưu tầm không đề cập tới vấn đề này. Dù tính toán bằng cách nào thì từ năm Tiểu Thanh mất (theo Ngu Sơ tân chí) 1612 hoặc năm Tiểu Thanh sinh 1595 đến thời điểm Nguyễn Du ra đời 1765 hoặc Nguyễn Du đi sứ 1813 thậm chí tới lúc Nguyễn Du mất 1820 cũng chỉ được 225 năm (1820 – 1595 = 225) huống chi lại “hơn 300 năm”! Song tài liệu Dương Châu mĩ nữ sẽ giúp ta giải đáp phần nào nghi vấn này.


Để giới thiệu các mĩ nữ nổi tiếng thời Minh của Trung Hoa trong mục “Bi kịch thảm thương của Phùng Tiểu Thanh - đại diện cho các cô gái đẹp ở Dương Châu” địa chỉ www.yzmn.cn tác giả viết: “Bên Tây Hồ ở Hàng Châu có hai ngôi mộ mĩ nhân thường khiến du khách phải buồn đau than thở. Thứ nhất là ngôi mộ cô đơn của Tô Tiểu Tiểu một thi sĩ - danh kĩ nổi tiếng thời Nam Tề(15) nằm tại bờ tây Lãnh Kiều; ngôi thứ hai là mộ Phùng Tiểu Thanh một oán nữ thời Minh Sơ nằm yên tĩnh đã lâu trong khu rừng mai dưới chân núi Cô Sơn. Hai ngôi mộ cô quạnh cỏ xanh phủ kín khiến cho bờ hồ Tây Tử tăng thêm vẻ đẹp đượm buồn. Người tới đây tưởng niệm không khỏi hồi tưởng đến câu chuyện thê lương của hai giai nhân bạc mệnh”.


Đoạn văn trên nói rõ Tiểu Thanh sống thời Minh Sơ mộ hiện ở Tây Hồ. Chẳng những thế tác giả còn kể tỉ mỉ thân phận nàng:


“Phùng Tiểu Thanh vốn là con gái nhà thế gia ở Quảng Lăng. Trước đây vị tổ của nàng từng theo Chu Nguyên Chương nam chinh bắc phạt có công trong việc dựng nên giang sơn nhà Đại Minh. Sau khi nhà Minh định đô ở Nam Kinh gia tộc họ Phùng được hưởng quan cao lộc hậu. Đến đời phụ thân Phùng Tiểu Thanh ông được thụ phong làm Thái thú Quảng Lăng.


Thuở ấu thơ Phùng Tiểu Thanh sống trong phủ Thái thú ở Quảng Lăng. Đó là những ngày có thể nói rằng vàng son chói lọi áo gấm xênh xang kẻ hầu người hạ tấp nập. Từ nhỏ Phùng Tiểu Thanh đã xinh đẹp đoan trang thông minh linh lợi rất được yêu chiều”.


Về gia thế thân mẫu Phùng Tiểu Thanh tác giả kể: “Mẹ nàng cũng là một khuê tú xuất thân từ gia đình đại gia giỏi văn chương thạo đàn phách và chỉ có một cô con gái cưng như báu vật là Phùng Tiểu Thanh. Từ nhỏ Tiểu Thanh đã được gia đình quan tâm dậy dỗ mong sau này trở thành tiểu thư tài mạo xuất chúng”. 


Thời thơ ấu của Tiểu Thanh như vậy. Nhưng rồi một biến cố trọng đại bất ngờ ập xuống gia đình nàng. Tác giả kể tiếp: “Nhưng ai hay trời có gió mây bất trắc; người có phúc họa khôn lường. Năm Kiến Văn thứ tư Yên vương Chu Đệ mượn danh nghĩa “dẹp nạn” đã đoạt lấy ngôi vua  của Kiến Văn đế. Khi Chu Đệ tiến quân vào Nam Kinh thân phụ Phùng Tiểu Thanh bấy giờ đang là bề tôi của Kiến Văn đế nên đem quân cương quyết chặn lại. Sau khi Chu Đệ lấy được thiên hạ Phùng gia tự nhiên trở thành ma không đầu dưới lưỡi dao của vị vua mới này và bị giết cả nhà. Lúc đó Phùng Tiểu Thanh vừa tuổi cập kê lại đúng dịp đang theo một người bà con là Dương phu nhân ở nơi xa nên may mà thoát nạn. Trong cảnh hỗn loạn ấy nàng theo Dương phu nhân chạy đến Hàng Châu”.


Kiến Văn là niên hiệu của Chu Huệ đế nhà Minh lên ngôi năm Kỉ Mão 1399. Như vậy năm thứ tư sẽ là năm Nhâm Ngọ 1402. Vào thời điểm ấy Tiểu Thanh đang tuổi cập kê nghĩa là 14 hoặc 15 tuổi. Nàng mất ở tuổi 18 nghĩa là ba bốn năm sau khoảng 1405-1406. Nếu tính từ 1405-1406 đến năm Nguyễn Du ra đời 1765 thì sấp sỉ 360 niên còn tính đến năm vua Gia Long lên ngôi 1802 thì phải hai 3 năm nữa mới đủ 400 năm và nếu tính đến năm Nguyễn Du đi sứ 1813 thì đã 407-408 năm. Điều này có lẽ cho thấy Nguyễn Du viết Độc Tiểu Thanh kí trước khi vua Nguyễn Gia Long lên ngôi thậm chí viết rất sớm trước khi Nguyễn Huệ đem quân ra Bắc năm 1786. Có điều rất lạ là khi biên soạn Thơ chữ Hán Nguyễn Du chẳng hẹn mà nên cả hai nhà khoa học ông Trương Chính và Đào Duy Anh đều khẳng định Tiểu Thanh “sống vào đầu đời Minh”(16) đúng với tài liệu Dương Châu mĩ nữ. Hoặc giả hai ông Trương - Đào đã được đọc tài liệu mà sau này mạng Dương Châu công bố chăng? Tiếc rằng hai ông và cả tác giả Dương Châu mĩ nữ không cho biết xuất xứ tư liệu các vị đã dùng. Dựa vào tài liệu mạng Dương Châu mới công bố gần đây và chú thích của hai ông Trương - Đào ta có thể coi như bước đầu đã giải quyết xong câu “bất tri tam bách dư niên hậu” và cũng có thể coi như  giải đáp một phần vấn đề thời điểm Nguyễn Du viết Độc Tiểu Thanh kí. Tuy nhiên theo chúng tôi cũng không nên chỉ hiểu “tam bách dư niên” là thời điểm tính từ Tiểu Thanh qua đời đến Nguyễn Du đọc Tiểu Thanh kí. Ngoài nghĩa chủ yếu ấy ra có lẽ Nguyễn Du còn muốn đề cập tới nghĩa thứ hai: chu kì vòng đời của một con người. Xin đưa ra để tham khảo thêm.


Cổ nhân cho rằng giới hạn đời người là trăm năm. Vì vậy khái số “trăm năm” được dùng để tính một kiếp. Triết học phương Đông cổ đại lại quan niệm vòng đời con người gồm 3 kiếp (cũng gọi là “tam sinh” hoặc “tam thế”). Bởi vậy “tam bách niên” cũng đồng nghĩa với một vòng đời. Sau khi hết một vòng đời 300 năm của mình biết hậu thế có ai khóc Tố Như? Đấy có thể là ý nghĩa thứ hai của câu thơ: Bất tri tam bách dư niên hậu… Vả chăng trong văn học người trung đại thường dùng con số theo kiểu ước lượng chứ không làm phép tính cộng trừ chuẩn xác như chúng ta ngày nay.


4. Nguyễn Du viết Độc Tiểu Thanh kí ở Việt Nam hay trên đường đi sứ năm 1813?


GS. Trần Đình Sử có lí khi đặt câu hỏi: “Nếu bài thơ viết trước khi đi sứ thì sao biết được Tây Hồ cảnh đẹp hóa gò hoang?”(17).


Để giải đáp câu hỏi của GS. Trần xin cung cấp một tư liệu khác: Tây Hồ giai thoại cổ kim di tích (gọi tắt là Tây Hồ giai thoại) của Cổ Ngô Mặc lãng tử [?]; tác phẩm ra đời vào thời Thanh với lời tự đề Tựa cho bản in ghi năm Quý Sửu niên hiệu Khang Hi 1673 của chính tác giả. Chúng tôi xin chỉ đề cập ở đây những gì trong tác phẩm này liên quan tới Độc Tiểu Thanh kí.


Sách in khổ 17 8 cm x 11 5 cm. Bìa gồm ba cột dọc đọc từ trên xuống. Cột giữa in 4 chữ cỡ lớn: Tây Hồ giai thoại; cột bên phải 6 chữ nhỏ: Tinh hội thiết sắc toàn đồ; cột bên trái cũng 6 chữ cỡ nhỏ: Kim Lăng Vương nha tàng bản. Nội dung của sách gồm:


a - Bài Tựa do chính tác giả tự đề lạc khoản ghi: “Khang Hi tuế tại Chiêu dương Xích phấn nhược Mạnh xuân Trâu nguyệt Vọng nhật Cổ Ngô Mặc lãng tử đề”. Ngày rằm tháng Giêng năm Quý Sửu niên hiệu Khang Hi là năm 1673. Tại trang này có hai dấu triện vuông. Dấu trên khắc ba chữ: “Mặc lãng tử”; dấu dưới bốn chữ: “Tây Hồ đắc nhân”.


b - Cấu trúc của sách: Sách gồm 2 phần.


* Phần đầu : một quyển với tên gọi Quyển đầu có:

+ Bài Tựa của Cổ Ngô Mặc lãng tử;

+ Mục lục về 10 cảnh đẹp Tây Hồ là: 

Buổi sớm trên đê Tô Thức Hương sen ở Khúc Viện Nghe tiếng chim oanh hót ở Liễu Lãng Xem đánh cá ở Hoa Cảng Tiếng chuông buổi sáng ở Nam Bình Sắc thu ở Bình Hồ Lưỡng Phong cao chạm mây Trăng in bóng ở Tam Đàm Chiều tà chiếu tháp Lôi Phong Tuyết cuối mùa ở Đoạn Kiều.

+ Tranh vẽ và thơ: 2 bức Tây Hồ toàn đồ và 10 bức tranh ứng với 10 mục kể trên.

Bên mỗi bức Tây Hồ giai cảnh đều có một bài thơ soạn giả ghi rõ ai vẽ đề thơ của ai.


* Phần hai: 16 quyển viết về danh nhân Trung Hoa là: Cát Hồng Bạch Lạc Thiên Tô Thức Lạc Tân Vương Lâm Hòa Tĩnh Tô Tiểu Tiểu Nhạc Phi và Tần Cối Vu Khiêm Lâm Đạo Tế Biện Tài Văn Thế Cao Tiền Lưu Viên Trạch và Lí Nguyên Phùng Tiểu Thanh Bạch Xà nương và Hứa Xương pháp sư Liên Trì.


Trong bài Tựa chúng tôi đặc biệt chú ý tới đoạn kết. Cổ Ngô Mặc lãng tử khẳng định: “Ngày nay và mai sau có ai hâm mộ hồ Tây Tử mà không được tận mắt nhìn thì mở bức họa đồ này ra xem qua một lượt là dường như có thể như đang ngoạ du trên hồ Tây Tử vậy”. Thế thì nếu Nguyễn Du đã đọc Tây Hồ giai thoại đã mở xem 12 bức vẽ về Tây Hồ trong sách có lẽ ông chẳng cần đến tận Tây Tử mới biết “Tây Hồ hoa uyển tẫn thành khư”! Hơn nữa đa phần các thiên trong Tây Hồ giai thoại thường được kết cấu theo kiểu: Mở đầu bằng cảnh Tây Hồ tươi đẹp tràn đầy sức sống và hấp dẫn con người nhưng khép lại bằng cảnh nhân vật chết hoặc chết bi phẫn như Nhạc Phi hoặc chết uất hận như Tiểu Thanh Tô Tiểu Tiểu…; hoặc sau khi nhân vật chết rồi chỉ còn lại di tích một ngôi mộ hoang một ngôi nhà quạnh vắng thê lương một khu vườn trống… như các thiên Cát Lĩnh tiên tích Bạch Đê chính tích Linh ẩn thi tích Tây Lãnh vận tích Nhạc phần trung tích… Và chữ khư [?] đâu chỉ có một nghĩa là “gò hoang”? Khư ít nhất 7 nghĩa trong đó có nghĩa là “nền hoang” “hoang phế”... Cho nên ta có thể hiểu “Tây Hồ hoa uyển tẫn thành khư” như các dịch giả của cả ba công trình Thơ chữ Hán Nguyễn Du: “vườn hoa bên hồ Tây đã thành bãi hoang rồi” (trang 96 bản Bùi Kỉ… năm 1959; trang 162 bản Lê Thước năm 1965; trang 173 bản Đào Duy Anh năm 1978). Ngoài ra thiên số 7 trong Tây Hồ giai thoại: Nhạc phần trung tích viết về Nhạc Phi và Tần Cối còn giúp thêm tư liệu khẳng định thời điểm ra đời bài Độc Tiểu Thanh kí. GS. Nguyễn Đình Chú rất tinh tế khi nhận xét: “Nhạc Vũ Mục mộ là viết về mộ của Nhạc Phi ở Hàng Châu (thuộc tỉnh Chiết Giang) thì xem ra lại không đến mà viết”(18). Đúng vậy! Tây Hồ giai thoại đã chứng thực điều đó.

Vậy là về cơ bản ta đã giải quyết xong câu đầu Tây Hồ hoa uyển tẫn thành khư và 2 câu kết Bất tri tam bách dư niên hậu - Thiên hạ hà nhân khấp Tố Như.


II/ Cổ kim hận sự… Phong vận kì oan…


“Hận sự” ở đây là gì? Tiểu Thanh bị oan tới mức nào khiến Nguyễn Du gọi là “kì oan”? “Phong vận kì oan…” đi liền với “cổ kim hận sự…” thành một cặp không thể tách rời. Tình sử Ngu Sơ(19) tân chí và kể cả Nữ Liêu trai chí dị chưa phản ánh được cái gọi là “hận sự” và “kì oan” của Tiểu Thanh. Nhưng thiên 14 Di tích về nỗi hận ở gò mai trong Tây Hồ giai thoại đã chỉ rõ điều này.


Sau khi kể xong cuộc đời Phùng Tiểu Thanh Cổ Ngô Mặc lãng tử kết luận: “Kẻ có lòng liên tài phần lớn coi việc Tiểu Thanh buồn uất mà chết là nỗi hận. Ta thì không nghĩ vậy. Giá như Phùng sinh không sợ tên đố phụ kia và vợ Phùng sinh không đố kị Tiểu Thanh thì chẳng qua Tiểu Thanh chỉ là kẻ thê thiếp tham ân trộm ái nhận sự sủng phúc tầm thường dù tên tuổi có mĩ miều thì trong khoảnh khắc cũng tan biến sao có thể trăm năm sau vẫn khiến văn nhân tài sĩ mỗi khi qua ngôi nhà riêng ở Cô Sơn điếu tưởng ánh tịch dương rực rỡ nơi núi chiều nhớ tới Tiểu Thanh phong lưu như đang còn?


Than ôi! Điều mà trời kia không nhất thời thành tựu cho Tiểu Thanh lại chính là để thành tựu cho nàng ngàn năm! Sao lại có hận?”.


Đấy là cách nói của Mặc lãng tử. Nếu không coi cuộc đời của Tiểu Thanh là một nỗi hận lớn hà cớ tác giả lại đặt nhan đề Mai tự hận tích – (Di tích về nỗi hận ở gò mai) cho câu chuyện về Tiểu Thanh mà không đặt Tiểu Thanh truyện như Trương Triều trong Ngu Sơ tân chí như Phùng Mộng Long trong Tình sử ? Hơn nữa mở đầu câu chuyện Mặc lãng tử còn đặt câu hỏi: “Tây Hồ là đất ăn chơi. Hoa đua cười chim tìm bạn. Xuân qua thu lại bốn mùa đều làm người ta vui vẻ. Vậy sao lại có nỗi hận?”. Từ nhan đề đến phần mở đầu phần kết thúc câu chuyện Mặc lãng tử đều tập trung vào một chữ hận. Chữ hận được khắc sâu bởi một kì oan. Nỗi kì oan của Tiểu Thanh bắt đầu xẩy ra năm nàng 16 tuổi khi cùng Phùng sinh kết duyên. Phùng sinh là đầu mối mọi nỗi oan nghiệt của Tiểu Thanh và chính nàng cũng gọi chàng là “oan nghiệp phu”.


Mặc lãng tử kể: “Phùng sinh là một công tử giầu có ở Tây Hồ. Tính chàng hám sắc nhưng bị người vợ hay ghen giàng giữ nên chẳng thể ho he gì được. Về sau nhờ nhiều lần khẩn cầu thống thiết vợ chấp nhận cho cưới thiếp nhưng không cho lấy người ở gần vì sợ những kẻ đó có quan hệ bất chính với chàng từ trước; lệnh phải lấy ở nơi xa tận Duy Dương và hẹn vừa đi vừa về chỉ trong vòng nửa tháng nếu quá hạn sẽ không cho người thiếp kia bước chân vào cửa. ý của cô ta là do thời hạn gấp gáp chắc gì chàng tìm được người; mà nếu tìm được chăng nữa vị tất có người đẹp”. Hơn nữa cô còn nghĩ: “con gái Duy Dương phần nhiều bị các trưởng quan lấy hết rồi; nếu còn thì cũng chỉ là loại thê thiếp tầm thường”. Nhưng cô biết đâu số trời đã định chồng cô lại gặp mĩ nữ Phùng Tiểu Thanh sắc tài toàn vẹn. Khi Tiểu Thanh xuất hiện dù nàng “đã phải cúi  đầu hạ dọng cung kính không dám lộ một chút phong lưu vậy mà phong thái kiều diễm tự nhiên của Tiểu Thanh càng giấu lại càng rực rỡ” khiến lòng đố kị của vợ Phùng trở nên uất kết. Cô ta “thấy Tiểu Thanh hạ mình càng ngờ rằng nàng có thâm ý gì nên luôn luôn theo sát không để cho chồng có thể cười nói riêng với nàng một lời”. Để ra oai trước tiên cô thu vứt hết son phấn do Tiểu Thanh mang về rồi đốt sạch sách vở Tiểu Thanh đem theo sau đó cấm cố nàng trong phòng không cho giao thiệp với bất cứ một ai dù chỉ nửa lời. Kể tới đây Mặc lãng tử đã mỉa mai: “Đúng là cái gọi “yêu thương bánh vẽ tình lang trong tranh”! Đến như muốn làm Ngưu Lang - Chức Nữ mỗi năm gặp nhau một lần cũng không thể”.

Đây mới là khúc dạo đầu cho bản trường hận ca Phùng Tiểu Thanh. Những chi tiết chúng tôi vừa nêu trên đều không có trong Tình sử và trong Ngu Sơ tân chí. 


Một lần vợ Phùng sinh đi dâng hương tại chùa Thiên Trúc sợ Tiểu Thanh ở nhà sẽ lén lút gặp chồng nên bắt cô đi theo. Lúc về tới nhà hai người gặp Phùng sinh đang đợi trong phòng. Trông thấy chồng Tiểu Thanh e ngại tránh mặt. Ta hãy xem vợ Phùng sinh phản ứng ra sao? Cô lên dọng phán: “Đây là nhà của ta không phải nơi để ngươi tránh mặt; đây là phòng ở của ta lại cũng chẳng phải nơi để ngươi có mặt. Có mặt hay tránh mặt đều không thể”. Chi tiết này cũng không có trong Tình sử và trong Ngu Sơ tân chí. Sau đó cô đưa Tiểu Thanh đến ngôi nhà riêng tại gò mai núi Cô Sơn cho ở một mình và lệnh: “Ta có ba điều pháp quy ngươi phải tuân thủ là: chưa có lệnh ta mà chàng đến không được gặp mặt; chưa được lệnh ta mà có thư từ chàng gửi đến không được mở xem; ngươi có viết thư từ phải đưa ta đọc không được tự ý thư từ với người khác. Nếu có chút gì sai phạm quyết chẳng nương nhẹ!”.


Cứ như vậy vợ Phùng sinh từng bước dồn Tiểu Thanh đến chỗ chết: ban đầu vứt hết phấn son đốt sạch sách vở cấm cố không cho giao tiếp với bất cứ ai kể cả chồng. Tiểu Thanh muốn như vợ chồng Ngâu mỗi năm gặp nhau một lần cũng không xong. Tiếp theo sự có mặt hay tránh mặt của Tiểu Thanh đều không nơi. Rồi tống nàng ra ngôi nhà riêng dưới chân núi Cô Sơn bắt ở một mình với ba điều pháp quy cấm ngặt không cho giao thiệp với đời. Như vậy khác nào chặt hết đường sống của nàng? Đến đỗi nơi Cô Sơn “tuy cảnh núi sông tươi đẹp (Tiểu Thanh) cũng không dám hé cửa sổ ngắm nhìn”. Nỗi cô đơn uất hận khiến Tiểu Thanh thành bệnh mà qua đời. Một chi tiết trong Tiểu Thanh truyện cũng như trong Mai tự hận tích đều có nhưng dường như ít được chú ý là khi Phùng sinh mở màn nhìn Tiểu Thanh lúc biết tin nàng đã qua đời. Mặc lãng tử viết: “Chiều xuống Phùng sinh lật đật chạy tới mở màn ra nhìn thấy Tiểu Thanh dung quang tươi đẹp áo quần sạch tươm như thuở sinh thời chưa bị ốm nhưng chẳng còn nói cười nữa không nén nổi tiếng kêu bi ai giẫy chân hộc máu ra đến hơn một đấu”. Khi bị chết oan gặp thân nhân như chồng con bố mẹ… người chết thường nấc lên rên hộc máu ra rồi mới chết hẳn. Đáng tiếc rằng các dịch giả Tiểu Thanh truyện lại cho đấy là hành vi của Phùng sinh nên dịch: “người chồng bỗng dẫm chân gào lên một tiếng dài rồi thổ ra hơn một thăng huyết”(20) hoặc “Chập tối chồng hay tin chạy lại vén màn thấy dung nhan như sống xiêm áo tinh tươm đau đớn khóc to thổ huyết một thăng. Sau đó lục lọi tìm được…”(21). Nếu anh chồng đã “thổ ra đến hơn một thăng huyết” sao còn sức để “lục tìm hồi lâu thấy được một quyển thơ…” rồi lại “đau đớn gào lên: Ta phụ nàng! Ta phụ nàng!”? Đấy chính là cách biểu hiện cái “kì oan” cái “hận sự” của Phùng Tiểu Thanh.


Ở đây nên hiểu “phong vận kì oan” như thế nào cho thỏa đáng? “Phong vận” có hai nghĩa. Thứ nhất: người con gái có tư thái tốt đẹp; thứ hai: “chỉ phong cách tình thú của thơ văn thư họa”(22). Vậy là không chỉ Tiểu Thanh mà cả thơ văn thậm chí cả bức vẽ Tiểu Thanh cũng mắc “kì oan”. Số phận Tiểu Thanh diễn ra đúng như vậy:  chết trong uất hận thơ từ và bức vẽ đều bị đốt…


Vì kì oan nên hận mà chết. Nỗi hận kia đâu chỉ xẩy ra với riêng Tiểu Thanh mà xẩy ra đối với mọi kiếp người trên thế gian này và đi suốt thời gian kim cổ. Đấy là quy luật cuộc đời mà Nguyễn Du rút ra. Sau này khi đã nhiều tuổi hơn ông khái quát xã hội mình đang tồn tại bằng những câu thơ chua xót:


Hậu thế nhân nhân giai Thượng quan

Đại địa xứ xứ giai Mịch La

Ngư long bất thực sài hổ thực...

(Đời sau ai ai (tính cách) cũng đều như Thượng quan

Mặt đất đâu đâu cũng chỉ là sông Mịch La

Không bị ngư long ăn thịt thì bị hùm sói ăn thịt...)


Thượng quan là Ngận Thượng một tên quan luôn đố kị hiền tài đã gièm pha Sở Hoài vương ruồng bỏ Khuất Nguyên khiến Khuất Nguyên phải đâm đầu xuống sông Mịch La tự tử. Sông Mịch La nơi Khuất Nguyên tự tử tượng trưng cho cõi chết. Con người toàn là kẻ nham hiểm đẩy hiền tài đến cái chết mặt đất đều là nơi tử địa.


“Cư” trong cụm từ “ngã tự cư” nên hiểu là “xử” như các cụ Bùi Kỉ Trương Chính... đã dịch. Ta tự coi nỗi kì oan của nàng của thơ văn do nàng viết của bức chân dung nàng do họa sư vẽ… là chính nỗi kì oan của ta như chính ta đang mắc nỗi kì oan đó; cũng có nghĩa là ta hiểu thấu nỗi kì oan của nàng.


(còn tiếp)