Nguyễn Khải vĩnh biệt văn đàn



Nguyễn Khải (03/12/1930-15/01/2008)

Nguyễn Khải
nhà văn tài năng nhất của thế hệ chúng tôi

                                                                                Nguyên Ngọc

Trước hết tôi muốn nói điều này: đấy là người tài năng nhất trong thế hệ của chúng tôi thế hệ những người cầm bút vậy mà hóa ra vắt qua cả mấy thời kỳ lịch sử quan trọng: một chút thời Pháp thuộc đầy đủ Cách mạng Tháng Tám đẫm mình trong hai cuộc chiến tranh lớn và cả hòa bình nữa. Một đận hòa bình cũng chẳng ít khó nhọc - cả hai cuộc hòa bình một nửa nước miền Bắc từ sau năm 1954 và hòa bình cả nước sau 1975 hòa bình nào cũng xao động bao nhiêu sóng gió.
 
Rồi lịch sử văn học sẽ có thời gian ngẫm lại mà xem tất cả những chuyển động bão táp phức tạp trăn trở đó của số phận đất nước và nhân dân ta sẽ được đọc lại hẳn nhiều nhất sâu nhất trong Nguyễn Khải. Đấy là một trong những nhà văn hàng đầu quan trọng nhất của văn học ta suốt một thời kỳ cực kỳ sôi động.

Tôi gặp Nguyễn Khải lần đầu tôi còn nhớ chắc chắn ngày 19-8-1955. Bấy giờ Đại hội anh hùng chiến sĩ thi đua quân đội vừa họp ở Hà Nội. Tổng cục Chính trị gọi mỗi sư đoàn một người "biết viết" về Hà Nội để chia nhau viết về các anh hùng vừa được tuyên dương. Hóa ra đấy là cuộc tập hợp để rồi sau đó sẽ hình thành cả một thế hệ những người cầm bút chủ lực được rèn luyện trong kháng chiến chống Pháp và bắt đầu chính thức bước vào văn học sau năm 1954-1955.
Nguyễn Khải từ sư đoàn đồng bằng Bắc bộ lên Phùng Quán Nguyễn Khắc Thứ từ sư đoàn 325 Bình Trị Thiên ra Hồ Phương từ sư đoàn 308 về Nguyễn Trọng Oánh và Hải Hồ từ sư đoàn 304 Khu 4 Lý Đăng Cao từ phòng không Hà Mậu Nhai từ sư đoàn 330 Nam bộ... Ít lâu sau có thêm Hữu Mai từ Điện Biên Phủ Nguyễn Ngọc Tấn - Nguyễn Thi từ sư đoàn 338 Nam bộ về... Tôi là người về sau cùng một cây bút mới tập tò đôi ba bài bút ký vô danh từ sư đoàn 324 Khu 5 cũng được gọi về vì có ai đó tình cờ giới thiệu. Lính mới toanh cấp thấp nhất trong nhóm còn hoàn toàn trắng tay gặp ai cũng sợ. Bấy giờ Hồ Phương đã có Thư nhà chúng tôi ở chiến trường Khu 5 xa thế mà cũng từng được đọc và phục lăn. Nguyễn Khắc Thứ đã có cả bộ tiểu thuyết Đất chuyển đồ sộ. Phùng Quán vừa xáo động văn đàn bằng Vượt Côn Đảo. Nguyễn Khải thì từng đoạt giải thưởng Hội Văn nghệ VN danh tiếng vang đến tận những chiến trường xa trong Nam của chúng tôi...

Tôi ở chiến trường du kích Khu 5 hẻo lánh bao nhiêu năm sách vở chẳng có gì về Tổng cục Chính trị chộp được một cái thư viện đầy sách tiếng Pháp phần lớn là tiểu thuyết Liên Xô liền lao vào đọc say mê. Một bữa Nguyễn Khải tình cờ đi qua nhìn thấy dừng lại kêu lên: Ô thằng này nó đọc được tiếng Pháp chúng mày ạ!... Và chúng tôi thân nhau từ đấy. Vì sao? Có lẽ vì cả hai ham tò mò mọi chuyện đời và bắt đầu muốn suy nghĩ.

Bấy giờ anh em ở trại sáng tác thường đùa một thằng cao một thằng lùn - Khải cao lớn nhất còn tôi thì thấp nhất trong số anh em được gọi về - mà lúc nào cũng cặp kè như vợ chồng ngày đêm không biết chúng nó tâm sự với nhau chuyện gì mà lắm thế! Hồi đó còn non nớt lắm nhưng tôi cũng đã lờ mờ nhận ra điều này: Nguyễn Khải không phải là nhà văn của chủ nghĩa anh hùng bấy giờ đang là xu thế chính thống của văn học ta. Anh là cây bút của các vấn đề xã hội đọc kỹ lại xem tinh một chút có thể thấy ngay ở những sáng tác trong thời chiến của anh đã manh nha những đường nét đầu tiên của xu hướng ấy. Và như vậy anh đi sớm hơn chúng tôi rất nhiều...
Vậy mà ở trại sáng tác Nguyễn Khải lại được phân công viết về nữ anh hùng Mạc Thị Bưởi. Thất bại. Không phải cái tạng của anh. Anh không viết được ca ngợi cái tạng của anh là moi tìm lục lọi vặn đi vặn lại vấn đề luôn đặt câu hỏi không bằng lòng với những câu trả lời của chính mình và luận lý tự luận lý suy ngẫm.

Rồi chúng tôi ba anh em Nguyễn Khải Nguyễn Trọng Oánh và tôi được cử đi tham gia cải cách ruộng đất đợt 5 "để có thêm hiểu biết nông thôn" cùng về xã Hưng Nguyên huyện Thủy Nguyên bên bờ sông Bạch Đằng đúng nơi Trần Hưng Đạo đánh trận thủy chiến mấy trăm năm trước. Tất nhiên loại "trí thức" mặt trắng chúng tôi thì chỉ được làm đội viên quèn thôi. Mỗi đứa ở một thôn. Cũng hăng hái lắm.
Nhưng có hôm đi họp đoàn gặp nhau Khải thì thầm vào tai tôi: Mình thấy như có cái gì đó không phải cậu ạ. Sao lại thế này nhỉ? Hay là tại bọn mình non chính trị quá!... Chỉ dám thì thầm. Chuyến ấy đi về Khải và Oánh bảo: May mà ở đội của mình chưa bắn ai cả. Nhờ có anh đội trưởng rất tốt dũng cảm và trung thực!...

Rồi đến thời kỳ Đại hội XX Đảng Cộng sản Liên Xô. Khải và tôi thường lén lút đọc các tài liệu về sự kiện chấn động ấy. Và tôi tin rằng những chuyển động dẫu chưa thật hoàn toàn rõ ràng ấy đã ảnh hưởng đến các chuyến đi và các sáng tác của anh.

Có lẽ rồi đến một lúc nào đấy các nhà nghiên cứu văn học thâm thúy sẽ lần lại các bước đường tư tưởng và sáng tác của Nguyễn Khải. Theo tôi đấy là con đường rất tiêu biểu của chuyển động văn học ta suốt một thời kỳ lịch sử dài và không hề đơn giản dễ dàng tiêu biểu nhất là ở Nguyễn Khải chính vì đấy đúng là cái tạng của anh và cũng vì anh là người tài năng nhất cũng trung thực nhất với chính mình.
Tôi muốn nói rõ điều này: sự trung thực cả điều gọi là dũng khí của nhà văn chủ yếu phải là ở trong sáng tác của anh chứ không phải là chỉ là trong ứng xử hằng ngày ở đời của anh. Mỗi người ở đời đều có những ràng buộc riêng mà sự khắc nghiệt chẳng ai giống ai nên không thể ai cũng phải ứng xử như nhau. Duy đã là người cầm bút thì phải trung thực đến cùng trong sáng tác của mình. Tôi biết tôi tin Nguyễn Khải là như vậy. Khi anh viết Xung đột rồi Mùa lạc có chút bâng khuâng song vẫn còn khá dè dặt; khi anh viết về chuyện ông Tư Kiền đọc kỹ lại mà xem phê phán chuyện không chịu vào hợp tác xã đấy nhưng là sự phê phán của người cũng đã không tin lắm về sự phê phán của mình. Và sau này Nguyễn Khải đã từng công khai nói về nỗi xấu hổ của anh trước nhân vật ấy... Càng về sau tầm nhìn những vấn đề xã hội của anh rộng sâu và sắc hơn; tiếng nói cũng thẳng thắn và mạnh mẽ hơn tự cay đắng với mình thậm chí cả quyết liệt nữa như trong ngòi bút chính trị gần cuối đời của anh. Anh vẫn trầm tĩnh và khiêm nhường nhưng tiếng nói và cả bút pháp đã như tiếng kêu cuối của con chim báo bão đối với con người với đất nước với xã hội.

Cách đây mấy tháng lục lại một số tài liệu cũ tôi tình cờ tìm thấy cái thiếp mời đám cưới của anh Khải và chị Bắc một cái thiếp thời ấy in mực tím trên một mẩu giấy nhỏ bằng hai ngón tay. Tôi đã định mang tặng lại anh chị vậy mà không kịp nữa rồi! Khải ơi còn biết bao nhiêu kỷ niệm giữa chúng ta cả yêu thương và giận hờn nhau nữa có lúc đều quí vô cùng vô cùng. Khải ra đi hôm nay tôi chỉ viết được có mấy dòng này. Rồi thế nào tôi cũng còn phải viết về nhau nữa bạn ạ. Mỗi chúng ta chỉ nhỏ nhoi thôi trong lịch sử rộng lớn. Nhưng tôi tin vậy những người sống trung thực bao giờ cũng là một phần dù nhỏ nhưng không thể thiếu trong bức tranh toàn cảnh của cả một thời. Mà sự nghiệp sáng tác cũng là tư tưởng của Khải thì không nhỏ chút nào.


Những bước đi nhọc nhằn và dũng cảm

Tôi biết có người thường trách các nhân vật của Nguyễn Khải giống anh ấy quá ai cũng đầy luận lý như anh. Tôi thì tôi nghĩ có hơi khác: mỗi người có một cách sống và một cách viết. Nguyễn Khải là người gửi vào các nhân vật của mình hết mọi trăn trở trên bước đường tư tưởng khó nhọc của anh - mà trên đời này người trung thực thì bao giờ các bước đường tư tưởng cũng vô cùng khó nhọc chỉ có những anh chàng sống giả mới dễ hơn hớn hời hợt. Vậy nên rồi bình tĩnh đọc kỹ lại hết anh mà xem sẽ thấy đấy là người đã ghi lại được cho mai sau gần như toàn vẹn trung thực những bước đi nhọc nhằn mà dũng cảm của con người chúng ta cũng là của đất nước trong suốt những năm tháng dài bão táp bên ngoài và bên trong vừa hào hùng vừa đau đớn như một nhà văn tài năng của dân tộc ắt phải làm.

Cái quan định luận bây giờ thì có thể nói như thế này rồi: Nguyễn Khải đã để lại cho chúng ta một sự nghiệp đồ sộ một bức tranh toàn cảnh sẽ vô cùng cần thiết để hiểu một thời vào loại quan trọng nhất của đất nước. Và có hiểu được như vậy thì mới đi tới được ít đau khổ hơn và ít vấp váp hơn.


Nguyễn Khải có viết một câu hết sức ưu ái đối với tôi anh bảo tôi "là nhà tư tưởng của thế hệ chúng tôi". Anh thương tôi quá mà nói vậy. Anh mới chính là nhà tư tưởng ấy bởi nhà văn mà là nhà tư tưởng thì phải thể hiện các tư tưởng ấy ra trong tác phẩm của mình. Và anh mới là người làm được xuất sắc điều đó.


Báo Tuổi trẻ Thứ tư ngày 16-1-2008