Nghiên cứu lí luận và phương pháp dạy học văn -Những thành tựu và hướng phát triển

2. Nghiên cứu phương pháp dạy học tác phẩm hướng vào chủ thể tiếp nhận và tâm lí cảm thụ của học sinh          

Trong lịch sử nhà trường đã tồn tại sai lầm khá lâu là coi HS chủ yếu như một khách thể một đối tượng thụ động chịu tác động của GV của giáo tài. Nhưng rồi sau đó trước sự phát triển của xã hội thời đại của các khoa học liên ngành và chuyên ngành vai trò chủ thể và hoạt động tích cực sáng tạo của HS trong quá trình dạy học đã được nhận thức phát hiện lại và được đặc biệt chú ý. Hiện nay vấn đề phát triển chủ thể HS đang bùng lên với một sức mạnh mới trở thành xu thế phổ biến thu hút sự quan tâm nghiên cứu của nhiều nhà phương pháp nhà sư phạm học.

Trong xu thế phát triển ấy vấn đề dạy học “lấy HS làm trung tâm” nổi lên như một vấn đề then chốt trọng yếu của công cuộc đổi mới giáo dục và PPDH ở nước ta. Nhiều ý kiến phát biểu trao đổi phản biện. Đây đó có những nhận định cực đoan thậm chí đôi khi có sự ngộ nhận về lai lịch và hàm nghĩa khái niệm. Mặc dù còn có nhận xét: “Tư tưởng dạy học “lấy HS làm trung tâm” chưa được nghiên cứu kĩ chưa rõ cấu trúc tính chất quy trình vận dụng ... không rõ tiếp cận vấn đề dưới góc độ nào: triết học xã hội học tâm lí học giáo dục học?” nhưng nhìn chung các ý kiến đều ghi nhận “lấy HS làm trung tâm” là một xu thế hiện đại trong đổi mới PPDH. Đây là một tư tưởng giáo dục có tính nhân văn cao đã từng là sản phẩm trí tuệ của nhiều nhà sư phạm tiêu biểu “cần được tiếp thu một cách có nguyên tắc có lựa chọn có tính toán có cân nhắc một cách đồng bộ trong nhiều mối quan hệ giữa HS với GV giữa nhà trường với xã hội giữa phương pháp truyền thống với phương pháp hiện đại.” (Phan Trọng Luận). Tinh thần cốt lõi của dạy học “lấy HS làm trung tâm” là chú trọng đến đối tượng HS tăng cường và giải phóng vai trò chủ thể của người học cải tiến mối quan hệ dạy - học “tạo cho người học có vai trò chủ động sáng tạo trong quá trình học tập giúp người học bộc lộ được những tiềm năng vốn có và phát triển một cách đầy đủ nhân cách của mình.” (Cao Đức Tiến).  
         

Trong lĩnh vực PPDH văn tinh thần cốt lõi nêu trên nằm ngay trong hàm nghĩa khái niệm “bạn đọc-HS” (HS là bạn đọc sáng tạo). Cách đây gần ba thập kỉ một số nhà phương pháp đã kiên trì tư tưởng “HS là bạn đọc là chủ thể sáng tạo trong quá trình dạy học văn” (Phan Trọng Luận). “Lấy HS làm trung tâm” trong dạy học văn là “vấn đề coi như đã được giải quyết xong khi HS được coi là bạn đọc là người đồng sáng tạo với tác giả khi tiếp nhận văn học.” (Vũ Nho). Từ tư tưởng HS là bạn đọc là chủ thể sáng tạo trong tiếp nhận cơ chế dạy học văn mới “đã được xác lập một cách cân đối toàn diện những mối liên hệ giữa ba chủ thể: Nhà văn - Nhà giáo - HS. Đó là cơ chế tối ưu của quá trình dạy học một TP văn chương trong nhà trường” (Phan Trọng Luận). Cơ chế này đòi hỏi nhất thiết phải chuyển đổi hệ phương pháp thông tin tiếp thụ tác động một chiều từ GV sang hệ phương pháp tích cực sáng tạo tổ chức hoạt động tìm tòi sáng tạo của chủ thể HS trong quá trình giảng văn.
         

Hướng vào chủ thể người học tất yếu phải nghiên cứu đặc điểm quy luật tâm lí cảm thụ của HS như là một vấn đề then chốt về phương pháp luận nghiên cứu và giảng dạy văn học trong nhà trường. Là vì vấn đề chủ thể HS nếu không được làm sáng tỏ từ phía tâm lí cảm thụ thì sẽ thiếu cơ sở khoa học và không thể giải thích một cách đầy đủ có sức thuyết phục. Chính những thành tựu nghiên cứu cảm thụ của HS đã góp phần khẳng định tư cách HS là bạn đọc sáng tạo đem lại những tiền đề lí luận và thực tiễn cho việc xác lập một cơ chế giảng văn thích hợp tối ưu đồng thời định hướng tìm kiếm thể nghiệm những hình thức biện pháp nhằm phát huy cao độ chủ thể HS trong dạy học TP. Hiện nay vấn đề đặc điểm quy luật tâm lí cảm thụ vấn đề phát triển văn học của HS đã trở thành một vấn đề cơ bản then chốt của lí luận và phương pháp dạy học văn thu hút sự quan tâm thích đáng của nhiều nhà phương pháp và nghiên cứu bộ môn. Thành tựu trong lĩnh vực này có thể kể đến các công trình: Cảm thụ văn học - giảng dạy văn học (Phan Trọng Luận) Sáng tạo trong tiếp nhận văn học ở bạn đọc học sinh Cơ cấu “chuyển vào trong” và “tư duy đồng tại” trong dạy học TP văn chương (Nguyễn Thanh Hùng) Tâm lí học cảm thụ văn học (O. I. Nhikiforova) Cảm thụ văn học và nhân cách (L. Zhabizkaja) Đặc điểm cảm thụ TP văn học ở từng lứa tuổi HS (N. A. Stanchek) ... 
         

Trong những công trình kể trên nhiều vấn đề nhiều bình diện tâm lí tiếp nhận của HS đã được khám phá phát hiện dựa vào kết quả khảo sát điều tra và thực nghiệm đáng tin cậy trên đối tượng HS. Zhabizkaja chú trọng đến “vấn đề phát triển văn học của HS trong phương pháp giảng dạy văn học” “vấn đề về mối tương quan giữa hiểu biết và năng lực trong sự phát triển văn học mà cách giải quyết đúng đắn nó cần phải dựa vào cấu trúc tâm lí chung của sự phát triển”. Tác giả đã đưa ra một vài “thông số của cấu trúc phát triển văn học” dựa vào kết quả khảo sát trên các bình diện: 1) Tính tích cực của hoạt động tưởng tượng khi vận dụng chi tiết nghệ thuật để tái tạo hình tượng văn học; 2) Tiếp nhận nghĩa bóng của chi tiết nghệ thuật; 3) Cảm thụ nội dung xúc cảm của chi tiết nghệ thuật; 4) Tính chất phân tích và tổng hợp khi tiếp nhận các chi tiết của văn bản như là những yếu tố của nội dung chỉnh thể tư tưởng - hình tượng của TP. Stanchek dựa trên một số kết luận về đặc điểm phát triển văn học của HS từ các công trình của Z. Ia. Rez N.D. Moldavskaja đã rút ra những khuynh hướng và đặc điểm cảm thụ TP của HS ở từng lứa tuổi. Phan Trọng Luận cũng bàn khá kĩ về “tiêu chuẩn phát triển và đặc điểm cảm thụ văn học của HS trung học”. Những kết luận về quy luật cảm thụ và đặc điểm phát triển văn học của HS là những chỉ dẫn rất quan trọng và đáng tin cậy để tìm tòi những phương hướng con đường dạy học TP nhằm đạt được hiệu quả cao nhất. Bởi vì sự lựa chọn con đường phân tích TP có hiệu lực không chỉ phụ thuộc vào đặc trưng bản chất nghệ thuật của bài văn mà một phần lớn được xác định bởi đặc điểm quy luật cảm thụ và trình độ phát triển văn học của HS.
         

Theo hướng tiếp cận tâm lí cảm thụ tiếp nhận văn học một số tác giả đã nêu ra những luận điểm khoa học làm tiền đề cho nghiên cứu phương pháp phân tích TP trong nhà trường. Tác giả Nguyễn Thanh Hùng xem tiếp nhận là “quá trình chủ quan hóa cái khách quan (quá trình nếm trải hướng nội) và quá trình khách quan hóa cái chủ quan (quá trình đối tượng hóa sức mạnh bản chất người trong mỗi cá nhân)”. “Điểm xuất phát của tiếp nhận không phải ở chủ thể không phải ở đối tượng khách thể mà là ở mối quan hệ chủ thể - khách thể đó mà đối tượng thẩm mĩ và các thuộc tính của nó được phát hiện ra”. Vì vậy “Trong quá trình cảm thụ hai nhân tố đó (chủ quan và khách quan) tác động qua lại chuyển hóa thâm nhập vào nhau một cách hữu cơ biện chứng” (Phan Trọng Luận). Quá trình tác động chuyển hóa này đưa tới sự bùng nổ cảm xúc như là kết quả “nhập cảm” “nội tâm hóa” của ý thức chủ thể tiếp nhận trước sự tác động kích thích khơi gợi của đối tượng thẩm mĩ là dấu hiệu xác định vai trò chủ thể tính năng động sáng tạo của người cảm thụ và sự đồng trải nghiệm đồng cảm cộng hưởng cảm xúc giữa tác giả và bạn đọc.
         

Một vài công trình cũng đã chỉ ra cấu trúc và các giai đoạn của tiếp nhận. Theo Nguyễn Thanh Hùng “Cấu trúc tiếp nhận bao gồm việc xử lí biện chứng giữa nếm trải và suy nghiệm giữa cảm và hiểu giữa trực giác nghệ thuật và khái quát hóa nghệ thuật ... giữa hiện thực và tưởng tượng ... giữa nhận thức và đánh giá giữa phân tích và cắt nghĩa nghệ thuật”. Cấu trúc này phản ánh kiểu tư duy đặc thù trong quá trình tiếp nhận văn học đó là “tư duy đồng tại” hiểu như là “quan hệ cùng tồn tại của đời sống tâm linh và đối tượng nhận thức của nó”. Chính khái niệm này mở ra hướng nhận thức đầy đủ sáng rõ hơn quá trình “chuyển vào trong” trong dạy học TP. Về quá trình tiếp nhận Nhikiforova phân biệt ba giai đoạn. Đầu tiên là giai đoạn cảm thụ trực tiếp bao gồm sự tái tạo và trải nghiệm các hình tượng TP trong đó tưởng tượng giữ vai trò chủ chốt. Thứ đến là giai đoạn thấu hiểu nội dung tư tưởng TP trong đó tư duy giữ vai trò hàng đầu. Cuối cùng là sự tác động ảnh hưởng của văn học đối với nhân cách người đọc như là hiệu quả của sự cảm thụ TP. Nhận thức đầy đủ sáng rõ cấu trúc và các giai đoạn của quá trình tiếp nhận là tiền đề quan trọng cho những nỗ lực tìm kiếm các hình thức biện pháp định hướng tác động chuyển hóa trong tiếp nhận của HS giữa trực cảm trải nghiệm thẩm mĩ và hiểu biết nhận thức sâu sắc về TP. Đây là một bài toán hết sức phức tạp mà nếu không có những nỗ lực nghiên cứu thì khó có thể nói đến việc phát triển văn học và nhân cách cho HS và nâng cao chất lượng hiệu quả giờ giảng văn ở phổ thông.

kieumai

Thư cám ơn

Mấy bữa nay mình bận quá nên tối nay mới trở lại "nhà". Biết bạn ghé thăm mình cám ơn. Và cũng xin chúc bạn một "mùa thi" thành công chúc luôn luôn bình an vui vẻ hạnh phúc.
Còn cái chuyện làm bài thi thì có nên bận tâm đến vậy không?
Mình cũng mong có dịp trở lại Quảng Ngãi...

Nguyễn Thi Thanh Vân

Biển Qui Nhơn giờ này chắc im tiếng sóng
Ghềnh Ráng buồn chờ lữ khách đến thăm
Thầy Miên ơi!Học viên Quảng Ngãi khoá 10
Chờ đón thầy một ngày trời đẹp nhất

Kính chúc thầy cô và mấy nhóc một mùa hè như ý.

Nguyễn Thi Thanh Vân

Đôi dòng tâm sự

Em đã nghiên cứu nhiều về trang web của thầy nhưng vận dụng vào thực tế bài làm để cho thầy vừa bụng thì thật là khó.Qủa thật: học văn không phải dễ!Học nhiều mnhưng làm bài chẳng được bao nhiêu thầy ơi!

Nguyễn Thi Thanh Vân

Chào thầy!Em là Thanh Vân học viên khóa 10 Quảng Ngãi.Sáng nay thi môn của thầy đề bài trừu tượng quá. Hiểu mà không thể viết thành bài văn nghị luận hay được .Chẳng biết có lọt tai của thầy không ?Có phải lấy Nhật kí trong tù để chứng minh?