Nghiên cứu lí luận và phương pháp dạy học văn -Những thành tựu và hướng phát triển

3. Nghiên cứu phương pháp giảng văn theo
hướng tiếp cận khả năng tác động thẩm mĩ
của tác phẩm và sự định hướng tiếp nhận
của học sinh

         

Ngày nay nhiều nhà nghiên cứu mĩ học và lí luận văn học đều khẳng định “mỗi một quá trình sản xuất thẩm mĩ đều hàm chứa một nhân tố gây hiệu quả thẩm mĩ” (M. Nauman) “tác động thẩm mĩ là thuộc tính không thể thiếu của nội dung và hình thức các TP” (M.B. Khravchenko). Nghiên cứu các nhân tố và phương thức tác động thẩm mĩ của TP đối với tiếp nhận là một đòi hỏi cần thiết để phát huy hiệu quả xã hội và mĩ học của nó trong việc thực hiện mục đích giáo dục đào tạo văn học và nhân cách cho HS.


Nguyễn Thanh Hùng nhấn mạnh: “Ngày nay có thể thấy không nghiên cứu tác động của văn học thì không thể có sự phân tích TP một cách thực chất”. Tuy vậy vấn đề chưa thực sự có được một vị trí xứng đáng trong khoa học PPDH văn. Một số công trình ít ỏi có thể kể đến: Tác dụng tư tưởng của TP văn học (Nguyễn Thanh Hùng) Về mối quan hệ giữa sự tác động của văn chương và sự tiếp nhận của độc giả (Nguyễn Thị Thanh Hương) Phương pháp tiếp nhận TP văn học ở trường THPT (Nguyễn Thị Thanh Hương) ...         

Nguyễn Thị Thanh Hương cho rằng: “Mối quan hệ giữa văn bản – bạn đọc-HS thực chất là mối quan hệ giữa sự tác động của văn bản đến sự tiếp nhận của bạn đọc” từ đó xác định GV là “chủ thể tác động và định hướng quá trình tiếp nhận những tác động thẩm mĩ của một văn bản văn học cho HS”.  “Hoạt động định hướng của GV - theo tác giả - là hoạt động hai chiều: định hướng dạy và định hướng học. Định hướng dạy để dẫn dắt khêu gợi định hướng những rung động thẩm mĩ của HS nhằm giúp các em tiếp nhận các tác động cụ thể của một văn bản văn học... uốn nắn những sự hiểu sai hiểu lệch lạc phát triển và nâng cao năng lực tiếp nhận của HS... Định hướng học nhằm hoàn thành tốt ba nhiệm vụ: giáo dục giáo dưỡng và phát triển”. Một số phương pháp biện pháp cụ thể được tác giả đã đề xuất nhằm định hướng HS tiếp nhận TP gồm: phương pháp đọc TP cắt nghĩa và chú giải sâu xây dựng hệ thống câu hỏi nhằm từng bước tạo ra bầu không khí văn chương trong lớp học ...
         

Theo Nguyễn Thanh Hùng khả năng tác động thẩm mĩ của TP đối với tiếp nhận của người đọc (kể cả bạn đọc-HS) một mặt gắn bó mật thiết với sự thật cuộc sống mà nhà văn có ý muốn phản ánh thông qua thế giới nghệ thuật với lập trường tư tưởng nhà văn gắn liền với chiều sâu của những khái quát nghệ thuật với sự phong phú vô tận của các hình tượng các tiếng nói cũng như các đặc trưng thể loại. Mặt khác hiệu quả tác động của TP còn phụ thuộc vào tư tưởng tình cảm trình độ nhu cầu thẩm mĩ và năng lực xúc cảm của người đọc. Trong nhà trường hiệu quả xã hội và mĩ học của TP được phát huy ở mức độ nào cũng còn tùy thuộc một phần lớn vào sự dắt dẫn định hướng điều chỉnh của GV. Ở những công trình trên vai trò GV định hướng điều chỉnh HS tiếp nhận nhằm phát huy hiệu quả tác động của TP trong việc giáo dục văn học và nhân cách cho HS ít nhiều đã được ghi nhận.


Từ những gợi dẫn trên trong luận án tiến sĩ của mình Mai Xuân Miên đã có những cố gắng làm sáng tỏ cơ sở lí luận và thực tiễn của vấn đề định hướng HS tiếp nhận trong giờ giảng văn một cách đầy đủ có hệ thống dựa trên những tiền đề khoa học liên ngành và chuyên ngành những số liệu kết quả khảo nghiệm thực tế. Đề tài luận án của tác giả nhằm vào quá trình GV tổ chức định hướng HS hoạt động tiếp nhận TP trong giờ lên lớp tập trung tìm tòi nghiên cứu những biện pháp định hướng điều chỉnh tiếp nhận của HS phù hợp với bản chất đặc trưng nghệ thuật của TP và quy luật cảm thụ nhằm nâng cao hiệu quả của một giờ giảng văn trong sự cân bằng ở chừng mức nhất định giữa năng động chủ quan cảm thụ của chủ thể HS và yêu cầu định hướng giáo dục của GV. Các phương pháp biện pháp cụ thể định hướng HS tiếp nhận TP trong giờ văn được tác giả đề xuất khá phong phú đa dạng bao quát được đầy đủ các công đoạn của quá trình dạy học một TP trên lớp: Dự đoán những “độ chênh” “thị sai” trong tiếp nhận của HS; Xác lập biểu tượng và ý niệm về hình tượng nội dung TP cho HS; Hướng dẫn HS lựa chọn phương án tối ưu trong phân tích khái quát và so sánh đối chiếu các kết quả diễn dịch khác nhau về TP; Tạo tình huống có vấn đề và tổ chức HS tranh luận đối thoại bộc lộ những cảm nhận đánh giá về TP; Gợi mở những điểm nhìn mới về chiều sâu ý nghĩa TP bằng hệ thống câu hỏi bài tập sáng tạo ... Hướng tìm kiếm những giải pháp sư phạm của tác giả qua thể nghiệm chứng tỏ có hiệu lực và nhiều triển vọng góp phần làm phong phú đa dạng hóa các phương pháp biện pháp dạy học TP theo hướng phát huy chủ thể người học giải phóng tiềm năng sáng tạo để HS tận lực phát triển mà hiện nay đang trở thành một đòi hỏi cấp thiết được đặc biệt chú trọng trong công cuộc đổi mới PPDH văn ở nhà trường phổ thông.