Nghiên cứu lí luận và phương pháp dạy học văn -Những thành tựu và hướng phát triển

5. Nghiên cứu và thể nghiệm phương pháp
dạy học tác phẩm theo quy trình  công nghệ
dạy học

         

Cách đây gần ba thập kỉ với tư tưởng “công nghệ hóa” giáo dục Trung tâm công nghệ giáo dục Giảng Võ (Hà Nội) đã nghiên cứu triển khai mô hình thực nghiệm dạy học theo “quy trình công nghệ”. Và đã có những cố gắng vận dụng “quy trình công nghệ” vào dạy học TP với quan điểm và niềm tin “có thể chuyển TP của nhà văn thành “TP” của trẻ em bằng cách tổ chức cho HS đi lại quá trình làm ra TP dưới một hình thức khác” (Đinh Văn Định) thông qua một quy trình bao gồm một hệ thống hành động thao tác thực hiện theo phương pháp GV thiết kế HS thi công làm sao để cuối quá trình mỗi HS sẽ tự mình hình thành một “nhân cách văn học” vừa đạt yêu cầu chung vừa là một cá tính của quá trình phân hóa.


Nghĩa là “phương pháp này theo logic tất yếu của nó bảo đảm được tính đồng loạt đồng thời phát huy tối đa tính cá thể trong quá trình dạy học” (Nguyễn Kế Hào). Hướng đi là đúng. Tuy nhiên cảm thụ văn học đích thực không giản đơn theo một “quy trình kĩ thuật” tường minh và hoàn toàn có thể điều khiển kiểm soát hết được. Chính một vài cộng sự của Trung tâm đã ý thức rằng công nghệ hóa môn văn không hoàn toàn thuận chiều như đối với các môn khoa học tự nhiên. Là vì “TP có giá trị bao giờ sức gợi cũng lớn lao sâu sắc. Việc dạy và học văn cần giúp HS khám phá giá trị của TP bằng phương pháp định hướng kích động chủ thể tiếp nhận một cách tích cực” (Đinh Văn Định). Những phương pháp biện pháp định hướng HS tiếp nhận trong giờ học TP như thế vẫn chưa chiếm được vị trí xứng đáng trong sự quan tâm nghiên cứu của Trung tâm như một cộng sự đã thừa nhận: “Thành tựu khoa học về vấn đề này còn ít”.         

Thực ra trong lĩnh vực PPDH văn với tư tưởng HS là bạn đọc tích cực sáng tạo một số nhà phương pháp đã đặt vấn đề đổi mới cơ chế và phương pháp giảng văn thay đổi kết cấu và thiết kế giờ học trên lớp theo hướng HS là chủ thể trực tiếp tham gia khám phá phát hiện chiếm lĩnh TP dưới sự tổ chức hướng dẫn của GV. Một số thành tựu tiêu biểu có thể kể đến: Thiết kế bài học TP văn chương ở nhà trường phổ thông (Phan Trọng Luận) Đổi mới thiết kế giảng dạy TP văn học (Nguyễn Thanh Hùng) ... Trong công trình vừa dẫn Phan Trọng Luận nhấn mạnh: “Giờ học mới phải là một kết cấu logic chặt chẽ khoa học mà uyển chuyển linh hoạt hệ thống đơn vị tình huống học tập được đặt ra từ bản thân TP phù hợp với sự tiếp nhận của HS. Và song song tương ứng là một hệ thống việc làm thao tác do GV dự tính tổ chức để dẫn dắt từng cá thể HS tự chiếm lĩnh TP một cách hứng thú”. Tiến trình giảng văn mới như vậy phải thực sự là một tiến trình hoạt động một quá trình vận động tự thân của mỗi chủ thể HS. Theo Nguyễn Thanh Hùng “Thiết kế bài học TP chỉ thực sự đạt hiệu quả giáo dục và đào tạo nếu như hoạt động học tập không dừng ở biểu hiện hình thức bên ngoài mà được chuyển vào trong tâm trí và cảm xúc HS.” Những hình thức hoạt động thúc đẩy vận động cơ chế “chuyển vào trong” được Phan Trọng Luận nêu ra gồm: hoạt động tái hiện hình tượng hoạt động tìm tòi phát hiện hoạt động phân tích khái quát hoạt động tự bộc lộ hoạt động đánh giá hoạt động tự nhận thức và hoạt động ứng dụng.


Từ những tiền đề lí thuyết trên một số nhà phương pháp và GV phổ thông đã cố gắng vận dụng thể nghiệm vào những mô hình thiết kế cụ thể. Hướng đi là đúng nhưng biện pháp chưa đa dạng. TP nhất là những TP xuất sắc bao giờ cũng chứa đựng những đại lượng thẩm mĩ đa nghĩa đa trị. Mặt khác sự tiếp nhận văn học lại rất phong phú đa dạng lắm khoảng cách. Do vậy chẳng những không nên gò ép các thiết kế bài học TP vào một khuôn mẫu cứng nhắc mà phải làm sao để mỗi thiết kế tạo ra được một chân trời mở cho sự sáng tạo trong các phương án tiếp nhận của HS miễn là bảo đảm được chủ đích giáo dục chung của giờ học nhằm tạo được sự cân bằng hài hòa giữa yêu cầu tôn trọng sự cảm thụ cá nhân của HS vừa bảo đảm được yêu cầu định hướng sư phạm. Tuy nhiên vấn đề này đến nay vẫn còn bài toán đang chờ sự tìm kiếm lời giải theo những hướng khác nhau.


6. Hướng phát triển nghiên cứu và thể nghiệm phương pháp dạy học tác phẩm ở trường phổ thông hiện nay
         

Hiện nay trong lĩnh vực lí luận và phương pháp dạy học văn dựa trên những dữ kiện về thành tựu cũng như phương pháp luận nghiên cứu khoa học liên ngành và chuyên ngành một số tác giả đã và đang theo đuổi những hướng nghiên cứu hứa hẹn nhiều triển vọng sau:
         

- Nghiên cứu lí luận và phương pháp dạy học TP theo quan điểm tích hợp nhằm đáp ứng những yêu cầu đổi mới nội dung và phương pháp chương trình và sách giáo khoa Ngữ văn trung học phổ thông;
         

- Nghiên cứu và thể nghiệm những hình thức hoạt động thúc đẩy HS tích cực sáng tạo trong giờ văn theo triết lí “lấy HS làm trung tâm” vẫn đang là đề tài thu hút sự quan tâm và nỗ lực nghiên cứu của nhiều nhà khoa học và đông đảo giáo viên bộ môn.
         

- Nghiên cứu lí luận và phương pháp dạy học TP theo hướng tiếp cận lí thuyết tiếp nhận hiện đại nhất là thuyết đáp ứng người học hiện đang là vấn đề có tính thời sự khoa học và có ý nghĩa sư phạm to lớn nhằm làm cho HS thực sự là một bạn đọc sáng tạo một chủ thể văn học trong giờ văn.
         

- Nghiên cứu vận dụng lí thuyết đọc hiểu có hiệu quả vào dạy học TP là đề tài phù hợp với bản chất đặc thù bộ môn với cơ chế sư phạm mới nhằm phát triển năng lực và phẩm chất người đọc cho HS. Đây là một hướng đi đúng và mới mẻ đang chờ đợi những nỗ lực nghiên cứu và thể nghiệm có hiệu quả hơn nữa của nhiều nhà khoa học và phương pháp bộ môn.


- Nghiên cứu lí luận và phương pháp dạy học TP theo hướng thi pháp học ứng dụng cũng cần được tiếp tục đào sâu nhằm làm rõ sở khoa học của logic phân tích tác phẩm và bản chất đặc thù của giảng văn trong nhà trường.


Bên trên chỉ nêu một số hướng phát triển nghiên cứu lí luận và phương pháp dạy học TP trong nhà trường phổ thông. Dạy học TP trong nhà trường có logic riêng của nó thể hiện cấu trúc sư phạm với những tương quan năng động và đầy thách đố của các yếu tố và các mối liên hệ vốn phức tạp đa dạng: Giáo viên – Học sinh – Nhà văn – Tác phẩm. Vì vậy dù nghiên cứu theo hướng nào cũng đòi hỏi phải có cái nhìn tham chiếu trên những tương quan phức hợp và đặc thù kia. Có như vậy những nghiên cứu đầy công sức và tâm huyết thuộc lĩnh vực khoa học mà không mấy ai có nhận thức đầy đủ và sâu sắc này mới đem lại ý nghĩa  thiết thực cho đời sống nhà trường vốn đang có nhiều biến động trước sự phát triển mau chóng về đời sống kinh tế xã hội khiến có nguy cơ làm thui chột những giá trị nhân văn vĩnh hằng trong thế hệ trẻ hôm nay./.

huyen

tinh hinh cua bo mon li luan va phuong phap day van

thưa thâỳ Kiều Mai thầy có thể cho em biết ý kiến của thâỳ về tình hình của bộ môn lí luận và phương pháp dạy học văn hiện nay như thế nào ạ?

Lê Dương Anh Thư

Có nên dùng từ "Giảng văn" không?

Kính gửi thầy!
Em là một giáo viên THPT tình cờ đọc được bài viết của thầy đã giúp em có nhiều phát hiện mới trong phương pháp giảng dạy ở nhà trường. Nhưng em lại thắc mắc mà không lý giải nổi vấn đề đặt tên của SKG Bộ môn Văn trong trường PT em rất mong có được sự đóng góp ý kiến của thầy nhằm giúp em có thể "đả thông" được những gút mắc.
Kính thưa thầy.
Như thầy đã biết tên được gọi trong SGK bộ môn Văn đã được thay đổi nhiều lần qua từng thời đổi mới lúc là "Giảng văn" lúc là "Văn học" bây giờ lại là "Ngữ văn". Xin thầy đóng góp cho em một chút ý kiến khách quan của thầy về việc có nên dùng từ "Giảng văn" trong việc dạy học Văn trong nhà trường hiện đại hay không và tại sao như vậy?
Em rất mong nhận được những ý kiến quí báu của thầy.
Em chân thành cảm ơn!

lê tấn thích

Những ngày cuối đông

Thảng thốt trong cái se lạnh của những ngày giáp Tết. Lang thang trên mạng tìm những bài viết của thầy.Hình như đã lâu rồi thì phải không được ngồi cùng thầy nhâm nhi một vài li nơi góc phố Ngô Mây. Đọc những lời phúc đáp của thầy với mọi người lại càng hiểu và quý thầy hơn.
Cám ơn những bài viết của thầy em học được nhiều điều ở đấy - không chỉ chuyện kiến thức mà chuyện đời và chuyện người thì nhiều hơn.
Xuân đã về trên phố. Chúc thày và cô đón Tét ấm áp và tươi vui.

kieumai

Thư cám ơn

Lâu lắm không gặp em nên cũng không biết dạo này em thế nào. Chỉ nghe phong thanh em đi học ở Tp HCM. Nghĩ chắc là vất vả...
Mấy hôm trước thầy có đọc em ở Tiền vệ nhưng cũng chỉ lớt phớt chưa có thì giờ để đọc chậm. Nhưng vẫn mong em viết nhiều...
Thầy cám ơn em vì món quà và lời chúc ấm áp giữa mùa Giáng sinh...
Thầy cũng chúc em có nhiều niềm vui và sớm thành đạt !
Thân yêu !

Nguyễn Hữu Tình

BEST WISHES FOR MY TEACHER!

Em chào Thầy!
20/11 năm nay em không về Qui Nhơn thăm thầy được vì công việc em phải tha phương.
Chiều nay em vào blog đọc lại những bài viết của Thầy như đọc lại từng kỉ niệm đã có với Thầy trên giảng đường ngày nào.
Trời đã vào đông nhưng đất Sài Gòn vẫn còn nóng như thiêu như đốt.
Đất Qui Nhơn hoa "Sầu đông" có lẽ đã thôi không còn đong đầy nhung nhớ...
Em gởi tặng Thầy một truyện ngắn mới nhất của em:

Nguyễn Hữu Tình

" CÁI BÓNG THẰNG TÔI

Ngày thứ 7 nắng ấm phủ vàng khắp nơi. Tôi thả bộ dọc triền sông ngắm nhìn những mảng lục bình chìm nổi. Tôi cảm thấy lục bình đẹp nhưng cái đẹp này sao suốt đời cứ phải phiêu dật sống bồng bềnh vô định mãi gắn đời mình cho dòng nước triều xuống lên. Tôi mải mê nhìn lục bình trôi. Mãi mê suy nghĩ suy nghĩ những điều gì mà chính tôi cũng không rõ. Trong khi đó bóng nắng cứ dần đổ dài theo từng bước chân tôi rồi mang bóng tôi thả xuống lòng sông. Cái bóng thằng tôi dài ngoằn nghèo mỏng mỏng nhấp nha nhấp nhô trông rất buồn cười. Tôi phì cười nhưng nó thì lặng thinh và âm thầm rướn mình bò tới đám lục bình. Tôi cảm giác dường như nó cũng thích lục bình như tôi nhưng hơn cả tôi nó đủ can đảm để bơi trên dòng nước đen ngòm mà tôi không bao giờ dám đụng tới dù chỉ một ngón tay. Tôi đứng nhìn cái bóng của mình cứ lần hồi tiến gần tới đám lục bình và rồi nó cũng đạt được mục đích. Cái bóng chờm tới phủ lên cánh hoa lục bình tim tím một cách điên cuồng quấn quít. Chúng nó ôm lấy nhau tha thiết ngỡ tưởng không có gì có thể tách chúng ra khỏi nhau. Tôi cười mừng cho nó nhưng chưa được bao lâu thì cái bóng giãy dụa quằn quại rồi từ từ buông khóm lục bình lùi dần lùi dần về xa. Nó mỗi lúc một ngắn lại. Và trông nó béo hẳn tròn vo và rồi cu cậu chui xuống nấp dưới chân tôi không chịu ra nữa. Tôi ngơ ngác không hiểu vì sao. Tôi thấy người mình nóng ran lên. Tôi nhìn xung quanh để tìm xem có việc gì xảy ra nhưng chẳng phát hiện được gì hết. Tôi ngửa mặt nhìn lên trời: à thì ra mặt trời đã đứng bóng. Trước đây tôi luôn ngưỡng mộ mặt trời và thích nhìn mặt trời vào mỗi buổi sáng. Tôi thường kể cho những đứa cháu của tôi nghe những câu chuyện kì thú về vị thần mặt trời oai hùng vĩ đại. Người thắp sáng cả cõi nhân gian không quản ngại gian khổ cả ngày giông tố lẫn những tháng mưa dầm... Nhưng chẳng hiểu sao hôm nay thần mặt trời oai hùng kia lại đem sức mạnh của mình uy hiếp cái bóng gầy guộc của tôi tách nó ra khỏi đám lục bình. Tôi tìm mọi cách để giữ lại đám lục bình nhưng nó đã theo dòng nước trôi xa trở lại với kiếp sống rày đây mai đó như một kẻ không nhà. Tôi thở dài nặng nhọc lê từng bước trở về phòng mang theo cái bóng của mình. Tôi biết lục bình không đủ can đảm bức phá ra khỏi lòng sông để về với cái bóng của tôi và thậm chí cả tôi tôi quá nhút nhát quá ích kỉ chỉ nghĩ riêng cho mình mà không dám chấm dứt đời mình để bóng được tự do về với lục bình của nó. Tôi ngã vật xuống nền đất thở dài và nghe tiếng thét gào của bóng vọng từ lòng đất xa xăm. Cũng có thể là từ lòng sông sâu thẳm. Tôi chợt thấy người mình nhẹ tênh đưa tay sờ soạng thì hoảng hốt nhận ra rằng bóng không còn nữa nó đã bỏ tôi mà đi đâu mất. Tôi nằm im suy nghĩ làm thế nào có thể sống mà không có bóng. Ý nghĩ ấy ám lấy tôi nó vật tôi và tống tôi vào một thế giới khác. Mơ hồ và mơ hồ. Ở đó tôi thấy mình là cái bóng của người khác và cái bóng ngày nào của tôi đang làm chủ tôi. Tôi bị vất lên ném xuống tơi bời và ngất đi trong khi ngoài trời đang mưa."
Em chào thầy!
Chúc Thầy sức khỏe và niềm vui!

kimngan

xin cho em hoi

xin chao thay kieu mai em co 2 cau hoi rat thac mac mong thay co the giai dap dum em
1/giai thich vi sao co nhieu nha nghien cuu cho rang:nguoi giao vien day van vua la 1 nha nghe si vua la 1 nha su pham?
2/quan niem nhu the nao ve 1 de van hoc?
mong thay hay giup em cam on rat nhieu nhieu

Trường Sơn

Dạy và học như thế nào ?

Tiếp theo . . .

Cái kiểu dạy thầy đọc trò chép hiện nay cần phải khắc phục nhanh chóng. Phải quyết liệt đưa vào tiêu chí xếp loại đánh giá cuối năm. Đặc biệt cần phải tổ chức tập huấn cho đội ngũ giảng viên nhà trường. Lựa chọn phương pháp mẫu để vận dụng cho các chuyên ngành khác nhau. Đặc biệt khắc phục ngay tình trạng có quan điểm cho rằng nếu dạy tích cực thì “người học lấy cái gì để thi”. Chúng ta phải cùng thống nhất tư tưởng người học ghi chép nhiều ít hoàn toàn không thể đồng nghĩa với việc nắm vững kiến thức hay không. Có thể đình chỉ công tác đối với đội ngũ giảng viên dạy học kiểu đọc - chép máy móc bảo thủ về quan điểm dạy học của mình. Cũng đồng thời lên án với kiểu nói hay làm dở của giảng viên nói phương pháp thìhay lắm nhưng bản thân họ chưa làm được điều gì… gọi là tích cực. Chúng ta hãy phát huy những tập thể cá nhân điển hình tiên tiến về đổi mới phương pháp để mọi người cùng nhau học tập và vận dụng theo cách riêng của mình. Gần đây ở một số trường đại học tiêu biểu đi đầu về phương pháp giảng dạy như Đại học Kinh tế Quốc dân Hà Nội với phương pháp dạy học cùng tham gia thực nghiệm hay ở Trường Sĩ quan Lục quân 2 với phương pháp dạy học nêu vấn đề… diễn ra đạt hiệu quả rất cao học viên hứng thú với bài giảng giảng viên càng thêm yêu nghề nghiệp của mình.

Muốn nâng cao hiệu quả từ việc đổi mới phương pháp trách nhiệm trước tiên thuộc về tổ chức Đảng các cấp; lãnh đạo chỉ huy các khoa tổ giáo viên và đặc biệt là cá nhân người dạy - người học. Nhưng trước hết đội ngũ giảng viên phải đóng vai trò là người “điều khiển” người “cố vấn” trong quá trình dạy học. Điều đó mới tránh được kiểu đọc chép máy móc như hiện nay và thực hiện tốt quan điểm lấy người học làm trung tâm. (Nguồn từ GDTD)

Trường Sơn

Dạy và học như thế nào ?

Bác nói hay lắm: "không có một phương pháp nào có thể thay thể kiến thức của người giáo viên cộng với TÂM HUYẾT NGHỀ NGHIỆP của họ. Đó mới chính là phương pháp tối ưu là chìa khóa mở rộng kiến thức cho cả giáo viên và học sinh cùng nhau xây dựng một xã hội học tập."

Tôi xin giới thiệu bài viết đã đọc được trên Báo Giáo Dục Thời Đại. Mọi người cùng tham khảo nhé !
"Để khắc phục biểu hiện “tiêu cực trong thi cử và bệnh thành tích trong giáo dục” thì vấn đề đổi mới phương pháp dạy và học là gốc rễ ngọn nguôn của vấn đề. Điểm lại trong thời gian qua đặc biệt năm 2007 chúng ta khắc phục đến đâu? Hiệu quả thế nào thì chưa có số liệu tổng kết để rút kinh nghiệm và bàn biện pháp khắc phục. Ở các trường đại học và cao đẳng vấn đề đổi mới phương pháp luôn là điểm “nóng” được quan tâm số một của đảng bộ chi bộ của lãnh đạo nhà trường vì đó là nhiệm vụ chính trị trung tâm. Trong sinh hoạt ra nghị quyết năm quý tháng chuyên đề hầu như vấn đề này luôn được các đảng viên - nhà giáo đề cập khá nhiều. Các buổi thảo luận tranh luận thường rất sôi nổi. Ai cũng có thể đưa ra ý kiến riêng của mình nào là phải phát huy nhân tố người học lấy người học làm trung tâm ý kiến khác lại cho rằng phải kích thích tính tích cực chủ động của người học… nhưng làm thế nào thì nhiều người còn mơ hồ lúng túng…

Để biết được thực tế ra sao ta hãy đến một số trường đại học cao đẳng để tận “mục sở thị” về phương pháp dạy của các thầy các cô! Bốn tiết học bắt sinh viên phải chép tới mười trang giấy. Và như vậy trung bình 18 phút một trang với 180 phút sinh viên phải bút kí thật nhanh mới có thể chép được chừng ấy trang giấy liệu phương pháp tích cực của giảng viên thể hiện như thế nào? Thật đáng buồn với kiểu dạy “hãy làm như tôi nói đừng làm như tôi làm” của một bộ phận không nhỏ giảng viên hiện nay. Đó phải chăng là phương pháp tích cực hay là một kiểu “hành” sinh viên.

Có thầy cô vừa mới bước chân tới lớp đã trân trọng giới thiệu ngay về mình là TS hay Th.s… gì đó để lấy oai với sinh viên. Nhưng giảng bài thì người học lại rất dễ buồn ngủ. Lẽ ra các thầy cô giáo có học hàm học vị sẽ có cách giảng dạy làm cho người học tâm phục khẩu phục… nhưng thực tế thì lại không được như thế." (Còn nữa)

Bùi thanh giang

phương pháp dạy học văn

Tôi nghe nói rất nhiều về việc đổi mới phương pháp dạy học nhất là trong những năm gần đây việc liên tục thay đổi nội dung chương trình sách giáo khoa làm cho không những học sinh mà cả giáo viên phải hục hơi vì "đổi mới". Nhưng việc đổi mới này thực sự có mang lại hiệu quả hay không thì vẫn còn là "một câu hỏi lớn không lời đáp". Học thì gv cứ học cách thức đổi mới phương pháp dạy học theo kiểu học hợp tác nhưng thử hỏi ở phổ thông mấy người áp dụng thành công không phải họ không muốn làm nhưng trong điều kiện nước ta quả thực không sao vận dụng được kiểu học nước ngoài được. Muôn vàn sự khác biệt làm sao để có được thành công? Tôi suy nghĩ ngày trước không chỉ tôi mà có rất nhiều người vẫn học theo cách "truyền thống" nhưng hiệu quả có kém gì ngày nay. Những nhà khoa học tên tuổi trong nước không phải đã từng được học theo cách truyền thống hay sao?Vì lẽ đó tôi nghĩ rằng không có một phương pháp nào có thể thay thể kiến thức của người giáo viên cộng với tâm huyết nghề nghiệp của họ. Đó mới chính là phương pháp tối ưu là chìa khóa mở rộng kiến thức cho cả giáo viên và học sinh cùng nhau xây dựng một xã hội học tập.

Trương Vũ Kiệt

Gửi bác Phong Tuấn

Úi chà chà! Không ngờ trên con đường nhỏ hẹp dẫn vào một xóm vắng tôi lại có cái diễm phúc lớn là gặp được một đại sư như bác Tuấn.
Người ta nói đại ý: tam nhân đồng hành tất hữu ngã sư (đúng không bác?. Thì giữa bác Kieumai bác Phong Tuấn và tôi thì hẵn bác Tuấn là sư rồi (bác Kieumai đồng ý chứ?).
Chúc bác Tuấn mạnh khỏe và sớm hoàn thành công trình tâm đắc mà mình đã bao lâu ôm ấp thai nghén.