Tiếp nhận văn học trong nhà trường


Phát huy hiệu quả đa trị
trong tiếp nhận văn học của học sinh

Kiều Mai

        1. Nhận thức về tính đa nghĩa như một đặc tính và phẩm chất quyết định giá trị nghệ thuật của tác phẩm (TP) đòi hỏi việc dạy đọc văn ở trường phổ thông phải chú ý khai thác và phát huy hiệu quả tác động đa nghĩa đa trị trong tiếp nhận của chủ thể học sinh (HS) với tư cách là bạn đọc sáng tạo.

        Sự tác động đa nghĩa đa trị của TP chỉ đem lại hiệu quả trong tiếp nhận của HS khi nào những cảm thụ nhận thức của họ được xây dựng từ những khám phá lí giải đánh giá một cách đúng đắn chính xác hình tượng khách quan ý nghĩa khách quan của văn bản TP. Những cách diễn dịch cách hiểu chủ quan tùy tiện thoát li hình tượng văn bản đều có thể không đem lại những nhận thức đánh giá đúng đắn đầy đủ và sâu sắc về giá trị nghệ thuật của TP do đó tầm xa tác động độ sâu ảnh hưởng đối với tiếp nhận của HS cũng bị hạn chế ít nhiều.

       
Điều đó nói lên rằng muốn phát huy hiệu quả đa nghĩa đa trị của TP trong dạy đọc văn ở trường phổ thông đòi hỏi giáo viên (GV) cần định hướng điều chỉnh uốn nắn những “thị sai” “độ chênh” bất hợp lí có thể do điều kiện chủ quan từ phía tiếp nhận hoặc do tính đa nghĩa của TP gây ra trong cảm thụ nhận thức của HS. Mặt khác quan trọng hơn GV cần định hướng gợi mở nhiều phương hướng con đường thích hợp để HS có thể tiếp cận khám phá chiếm lĩnh những giá trị ý nghĩa đa dạng phong phú sâu xa vốn tiềm tàng trong TP gắn với “tiềm năng sáng tạo” với chiều sâu khái quát của hình tượng và được quy định chặt chẽ bởi những tương quan nội tại của văn bản TP.


        2. Vấn đề đặt ra ở đây là  muốn cho hiệu quả tác động không đơn trị của TP mang tính tập trung thống nhất và đạt đến độ sâu sắc trong tiếp nhận của lớp học đòi hỏi GV phải định hướng làm sao để HS có thể “chế ngự” được tính đa nghĩa trong chức năng xã hội thẩm mĩ của TP nhờ đó khám phá phát hiện lí giải được tư tưởng chủ đề cũng như quan điểm ý định  sâu kín của tác giả gửi gắm qua thế giới hình tượng. Nói vậy là vì một TP dù đa nghĩa đến đâu chăng nữa thì nhất định trong bản thân nó vẫn chứa đựng cái nghĩa cơ bản nghĩa trung tâm hay tư tưởng chủ đề mà HS cần phát hiện diễn dịch cho được mới có cơ sở để nhận thức và bình giá đầy đủ đích xác đối với giá trị nghệ thuật của TP cũng như quan điểm thái độ của tác giả.

       
Nhưng tư tưởng chủ đề TP ý định sâu kín của tác giả không phải là một khái niệm hay một phán đoán thuần lí về hiện thực hoặc về tư tưởng tình cảm được bộc lộ dưới dạng “minh văn” có sẵn hay được tất suy có tính chất lôgic. Trái lại nó là một “tiềm năng” tồn tại như những hàm nghĩa ẩn tàng giấu kín trong bề sâu hình tượng thậm chí “càng kín đáo bao nhiêu thì càng tốt cho TP nghệ thuật bấy nhiêu” (Engels). Vì vậy muốn phát hiện khám phá tư tưởng chủ đề TP ý định sâu kín của tác giả HS phải vận dụng kinh nghiệm sống vốn văn hoá và khả năng cảm thụ để cắt nghĩa khái quát “hiện thực hoá” mà trong nhiều trường hợp do điều kiện chủ quan sự “hiện thực hoá” này có thể khác xa nhau cả về chiều sâu và sự phong phú dẫn tới những nhận thức đánh giá thiếu tương đồng thuận chiều thậm chí đôi khi nảy sinh những ý kiến trái ngược hoặc nhầm lẫn giá trị chính yếu và thứ yếu.

       
Điều đó đòi hỏi trong giờ đọc văn GV cần định hướng điều chỉnh những khả năng giới hạn lí giải nhất định để tránh sự mâu thuẫn nghịch chiều có thể xảy ra trong cảm thụ của HS giúp HS tiếp nhận TP theo cách hiểu tương đối thống nhất và có chiều sâu vừa phù hợp với chân lí khách quan của TP vừa bảo đảm tính định hướng giáo dục của GV.

       
Tuy nhiên nói như thế hoàn toàn không có nghĩa là GV chỉ dạy cho HS một kết quả phân tích diễn dịch văn bản TP. Một TP văn chương thực sự có giá trị bao giờ cũng chứa đựng trong nó một sức khái quát lớn lao và bao gồm nhiều phương diện giá trị ý nghĩa. Chính phẩm chất đặc trưng này làm cho TP có khả năng đáp ứng sự cắt nghĩa lí giải đánh giá theo nhãn quan nhu cầu cảm thụ nhận thức vốn rất đa dạng phong phú đưa đến những khám phá phát hiện bất ngờ mới mẻ độc đáo có tính chất riêng tư của HS. Nhờ đó TP có thể tác động gây hiệu quả không đơn trị trong tiếp nhận đem lại những ảnh hưởng tích cực cụ thể trong việc giáo dục phát triển văn học và nhân cách cho HS. Vì vậy muốn phát huy hiệu quả tác động đa nghĩa đa trị của TP cần định hướng HS đi vào khám phá đào sâu ý nghĩa vốn phong phú và nhiều mặt của nó. L. Zhabizkaja đã phân chia trên đại thể ý nghĩa của TP thành các phương diện sau: ý nghĩa xã hội - lịch sử ý nghĩa nhân loại và ý nghĩa biểu thị cái nhìn sự thụ cảm thế giới của tác giả. Phương diện ý nghĩa lịch sử cụ thể của TP là sự phản ánh tư tưởng xã hội là “vấn đề thời sự” của đời sống xã hội ở một giai đoạn nhất định trong sự phát triển lịch sử của nó. Bình diện ý nghĩa nhân loại chứa đựng cái chung vốn có trong lí tưởng thẩm mĩ của con người ở các thời đại lịch sử là những giá trị tinh thần ý niệm nhân sinh đạo lí cao cả mang tính nhân văn sâu sắc gắn liền với chiều sâu khái quát của hình tượng của TP có khả năng giữ được sức lay động mạnh mẽ sâu xa và lâu bền đối với trí tuệ tâm hồn và cuộc sống của bạn đọc ở vào thời hiện tại.

       
Để phát huy hiệu quả tác động đa nghĩa đa trị của TP cần định hướng HS đào sâu ý nghĩa xã hội giá trị nhân văn của nó đồng thời hướng dẫn HS phân tích đánh giá ý nghĩa thời sự của TP gắn với những vấn đề đặt ra của thời đại mà HS đang sống. Có như vậy HS mới nhận thức đầy đủ mối liên hệ gắn bó chặt chẽ giữa TP với đời sống hiện thực với thời đại lịch sử được phản ánh cũng như thời đại ngày hôm nay. Và cũng nhờ vậy TP mới có được điều kiện và khả năng mở rộng phạm vi tác động đối với cảm thụ nhận thức của HS.

       
Ở đây cần thấy rằng việc lí giải đánh giá TP xuất phát từ nhu cầu tinh thần thẩm mĩ của thời đại là điều tự nhiên là một sự thực của tiếp nhận nhưng điều đó không có nghĩa là gán cho TP những ý nghĩa mà bản thân nó không thể có. TP tự nó không thay đổi ý nghĩa một cách vô căn cứ với thời đại với cảm quan và tầm nhìn hiện đại. Ý nghĩa thời sự của TP trước hết gắn liền với “tiềm năng sáng tạo” chiều sâu khái quát của hình tượng với xu thế phát triển của đời sống hiện tại cũng như sự tương quan liên hệ qua lại giữa những đại lượng có ý nghĩa thẩm mĩ của cấu trúc nghệ thuật trong sự tồn tại xã hội - lịch sử của nó. Vì vậy việc “hiện đại hoá” ý nghĩa TP không dựa trên mô hình hiện thực sáng tạo tách rời nội dung thời đại lịch sử của nó cũng chỉ là sự tuỳ tiện hay bịa đặt giả tạo mà thôi.

       
Có thể nói tác động của TP sẽ không phát huy đầy đủ hiệu quả đa trị đa nghĩa của nó khi tiếp nhận của HS chỉ dừng lại ở sự cảm thụ nhận thức ý nghĩa khách quan của TP chưa quan tâm gì đến quan điểm thái độ lí giải những vấn đề về cuộc sống và con người của tác giả mà thực ra giữa chúng có mối liên hệ hữu cơ tuy không phải bao giờ cũng thuần nhất. Đây lại là phương diện ý nghĩa tư tưởng đặc biệt của TP biểu hiện cá tính sáng tạo cái nhìn sự thụ cảm thế giới cũng như lí tưởng thẩm mĩ của nhà văn được bộc lộ qua mô hình thế giới nghệ thuật sinh động và đầy hấp dẫn. Nói cụ thể hơn nó được bộc lộ trong sự tạo hình của ngôn ngữ sự lựa chọn các sự kiện trong quan điểm miêu tả và thể hiện phẩm hạnh nhân vật trong những trọng điểm tư tưởng khi tái tạo bức tranh về những sự kiện xã hội - lịch sử và cả trong giọng điệu sắc thái tình cảm của TP... Nói chung bình diện ý nghĩa này biểu hiện cách thụ cảm lí giải và đánh giá của tác giả về những sự kiện được miêu tả về những vấn đề cuộc sống và con người được nêu ra trong TP.

       
Trong thực tế không phải HS nào cũng đều có thể hiểu và giải thích thỏa đáng khía cạnh tư tưởng đặc biệt này. Đã thấy không hiếm những hiện tượng hiểu TP chỉ quy về nội dung cụ thể hay nội dung sự kiện. Một sự tiếp nhận đạt đến hiệu quả đa trị và tác động đầy đủ sâu sắc luôn đòi hỏi ở HS sự nỗ lực tràn đầy hứng thú thẩm mĩ để tái lí giải và đánh giá một cách tích cực sáng tạo ý đồ quan niệm chủ quan của tác giả. Nhưng tư tưởng ý đồ tác giả là cái không phải bao giờ cũng dễ dàng phát hiện nhận ra được mà đòi hỏi phải thâm nhập vào ý nghĩa sâu xa của văn bản phải nỗ lực suy ngẫm mới có thể “giải mã” được. Ở đây dễ nảy sinh hiện tượng lí giải đánh giá không giống nhau. Vả chăng về thực chất nói như I.R. Galperin “mọi TP nghệ thuật đều nằm trong khả năng lí giải khác nhau về tư tưởng.” Cho nên trong trường hợp này GV phải định hướng điều chỉnh để hạn định sự lí giải diễn dịch tự do của HS và để xử lí điều hoà những mâu thuẫn nghịch lí có thể xuất hiện giữa quan điểm tư tưởng của tác giả với cách hiểu thái độ lí giải đánh giá riêng của HS nhằm tạo ra một “tiếng nói nhất trí” giữa nhà văn và HS giữa cá nhân HS và tập thể lớp học đồng thời cố gắng bảo toàn những nhận thức đánh giá có tính chất riêng tư của cá nhân mà không vượt khỏi khuôn khổ ý nghĩa khách quan của TP.

       
Hiệu quả tác động đa trị đa nghĩa của TP văn chương còn tuỳ thuộc vào nội dung tiềm văn bản vốn là một hiện thực cụ thể một “thể bàng bạc khắp nơi” trong bản thân TP dù không phải bao giờ cũng dễ phát hiện cảm nhận vì nó luôn là một tương quan phiếm định và mơ hồ. Nhưng chính ở đây lại thể hiện đầy đủ nhất “tiềm năng sáng tạo” của TP và khả năng “đồng sáng tạo” của tiếp nhận. Vì vậy GV cần thiết kích thích gợi mở để HS đi vào tìm tòi sáng tạo hiểu biết khám phá chiều sâu có thể nói là bất tận về nội dung ý nghĩa TP. Có như vậy giờ dạy đọc văn mới thực sự phát huy được tầm xa tác động và độ sâu ý nghĩa của TP đồng thời phát triển được khả năng cảm thụ tiếp nhận của HS theo mục đích giáo dục văn học trong nhà trường./.
                                                                                                             KM